Armas y Letras

Droogstempel

2012-02-15T12:26:00.006+01:00

Toen ik Erwin voor het eerst opensloeg wist ik niet wat ik zag. Een geheimschrift, 365 alinealoze pagina’s in klein corps lang, net zo veel als er dagen waren in het jaar: ik telde er op dat moment achttien. Wat ik in handen had was de toegang tot een geheimzinnig universum, oud en nieuw tegelijk, waarin machinaties plaats hadden die in de gewone mensenwereld van 1974 onzichtbaar en bijna ondenkbaar waren. Alleen via deze publicatie konden we er een glimp (een gulle, dat wel) van opvangen. Ik begon er gretig maar moeizaam in te lezen en betrad een wereld van literaire traditie, weemoed, schoonheid, eruditie, dramatische liefde en arcadische vriendschap, waarin met Grieks en Latijn werd gestrooid alsof het niets was en heel andere schrijvers ten voorbeeld stonden dan die waarover de boekenbijlage schreef. Een schaduwuniversum, verlokkelijk dichtbij maar ongrijpbaar, nèt niet gelijk aan het onze, een betoverde wereld waar ik o zo graag bij wilde horen maar waarvan ik de wetten niet precies kende. Die werden uitgevaardigd door de geheimzinnige firma Joyce & Co., en hun beeldmerk met de spreuk Armas Y Letras bezegelde ze.

Het zou te ver voeren hier te beschrijven hoe en waarom, maar in de loop van mijn leven raakte ik bevriend met Geerten Meijsing. In de eerste jaren van onze vriendschap was hij voor mij toch vooral de bewonderde schrijver, voorman van de inmiddels legendarische firma Joyce & Co., tot wier burelen ik nog steeds geen toegang had. Als ik Geerten moest geloven bestond die firma trouwens helemaal niet. De tijd verstreek en haalde haar streken uit, en het icoon van de gelauwerde auteur verbleekte en maakte plaats voor het warme, levende beeld van een lotgenoot en reisgezel op de levensweg (‘gezellig’ is een belangrijk woord in Geertens vocabulaire, met een diepere betekenis dan de gangbare). Aan de firma dacht ik nooit meer, die was iets geworden van onze jeugd, van de mijne zo goed als van de zijne.
Tot op een koude winterdag in 2012. Het jaar daarvoor waren we bezig geweest met het vertalen van de Sonnetti Lussuriosi van Pietro Aretino. Een lente lang, terwijl de bloesems zich roze uitvouwden en weer van de bomen sneeuwden, bogen we ons, vaak met de tong in de wang, over de edelporno van de Renaissancistische arbiter elegantiae, en bestookten elkaar met scabreus gescandeerde telefoontjes en e-mails, tot we geen cazzo of potta meer konden zien. We schreven er een zwierig nawoord bij en stuurden alles op, per post en digitaal, naar Boris Rousseeuw, die er een bibliofiele uitgave van zou maken.
Drie seizoenen later was het boek klaar en moest het worden gesigneerd. Ik had mijn krabbel al gezet. Die van Geerten (een krabbel mag je dat niet noemen, men kan rustig spreken van een signatuur) zou hij in Syracuse toevoegen. Maar het lot, in de gedaante van de tragische en ontijdige dood van zijn zuster, bracht hem naar Nederland, zodat ik op een middag kon toezien hoe hij zijn vulpen, gevuld met Ionisch blauwe inkt, op het linnenpapier zette. Boris Rousseeuw reikte mij een droogstempel aan om de gesigneerde vellen te vervolmaken. Ik klemde het apparaat, dat een werking heeft die vergelijkbaar is met die van een perforator, om het papier en drukte stevig, met beide handen. Ik maakte het los, en daar stond het, in reliëf, het oude beeldmerk van Joyce & Co. Plotseling voelde ik me alsof ik in een jeugddroom was beland.

Jan-Paul van Spaendonck

(Foto: Boris Rousseeuw. Van “Naar buiten met die tong! Wellustige sonnetten” zijn nog enkele exemplaren beschikbaar. Zie het artikel van 12 januari j.l.)

Joyce

2012-02-12T10:33:00.000+01:00

“Eenvolwaardige, niet te missen bijdrage aan het Meijsing-oeuvre”, zo werd op ditblog de zojuist verschenen Zendbrief aande Vrienden van de Vorm gekarakteriseerd. En inderdaad valt er voor deliefhebber weer veel te ontdekken, te herkennen, te analyseren en ook tegniffelen. Noot 3 op blz. VI-IX (jawel!) spant daarbij wat mij betreft dekroon. “Wie was Plato?”, vraagt de auteur zich drie maal retorisch af, en inzijn pogingen tot antwoorden komen oude bekenden voorbij als Cornelia de Vogel,Kanger, Jacques Meijsing en George Gissing – maar bij voorbeeld ook Henk enIngrid. Het eerste antwoord begint met een, eveneens bekend klinkende,tegenvraag: “Wie was Plato? Do you agreewith the wish that he had never been born, or do you rather subscribe to alive-and-let-live-philosophy?” Meijsing geeft zelf de bron van het citaat, The Pooh Perplex van Frederick C. Crews,en voegt toe: “deze examenvraag wordt oorspronkelijk gesteld aangaande de zwaaroverschatte James Joyce”.

Het citaat van Crews (inclusief het begin: “Who was James Joyce?”)werd gebruikt door Meijsing, toen nog Joyce & Co, als motto bij het artikel‘Het klassiek temperament, een epifanie’, dat in 1982 verscheen in hettijdschrift Kruispunt. Het ging omeen themanummer van het tijdschrift over Joyce, en hoewel de naam van hetcollectief anders deed vermoeden liet Meijsing er ook toen al geen twijfel overbestaan dat de Ierse schrijver weliswaar verantwoordelijk was voor die naam,maar dat de aanvankelijke bewondering volledig was verdwenen. Vandaar het mottovan Crews. Interessant is de Kruispunt-tekst met name vanwege de opmerkingenover de oorsprong van Joyce & Co, “een nu in nevelen gehulde mythe, waarvande bijbehorende cultus obsoleet is geworden”. Deze laatste formulering keertletterlijk terug in Meijsings artikel ‘Kut met peren. Over Keith Snell’ (Tirade, 2010), dat overigens op meerdepunten teruggrijpt naar het stuk uit 1982. Recentelijk wist Taco de Kort eennog vroegere tekst boven water te halen, ‘Lectio educationis’ (De nieuwe clercke, 1977), waarineveneens de oorsprong van het collectief centraal staat:

“En op een dag had Keith een boekje mee naar school genomen vandiezelfde schrijver die we al tegengekomen waren in geheimzinnig commentaren ophet Tibetaans Dodenboek en waarin eenjongen van onze leeftijd (of iets ouder), die ook bij paters op school zat, opeen abstracte manier over schoonheid praatte, heel anders dan de ellendigemanier waarop dat in de Plato-les gebeurde […]. Met JAMES JOYCE begon een langeweg terug en raakten we in een stroomversnelling van grote werken, waarin degeest gedompeld slechts vrucht kan dragen.”

Geen Crews nog, maar die duikt wel weer op in het Tirade-artikel:“‘wie was James Joyce’ is een examenvraag uit The Annotated Pooh: ‘Do you agree with the wish that he had neverbeen born, or do you rather subscribe to a live-and-let-live theory?’”. Ook indat artikel: “Ik leende hem […] APortrait of the Artist as a Young Man, en hij leende me een stukgelezen Stephen Hero”. Laatstgenoemde titel, eenpostuum uitgegeven tekst van Joyce die aan de basis lag voor het vijfdehoofdstuk van A Portrait, is hetbedoelde boekje over de jongen op de patersschool, Stephen D(a)edalus. Stephenkrijgt van zijn medescholieren de spotnaam ‘Stephen the Reephen the Rix DixDeephen’ toebedeeld, en Meijsing spot in Erwinmet hen mee: “Stephen the Reephen the RixDix Deephen had ons op weg geholpen, maar na enige tijd begonnen weonfeilbaar onze eigen weg uit te stippelen en waren het juist Daedalus en zijnclowneske schepper die de eerste kritiek te verduren kregen’.

Maar hoe clownesk of overschat Joyce ook moge wezen, zijnopvatting over het schrijverschap is Meijsing kennelijk nog steeds welgevallig.Uit de laatste alinea van de Zendbriefaan de Vrienden van de vorm: “De handtekening van de schrijver is slechtseen teken van het merkwaardige gegeven dat hij afwezig is in zijn geschriften:niet thuis, een balling die de draden heeft doorgeknipt en de schepen achterzich verbrand. Silence, exile &cunning is zijn devies.” En dat devies is toch echt afkomstig van Joyce.

Jack van der Weide

Zendbrief aan de Vrienden van de Vorm verschenen

2012-02-09T09:51:00.001+01:00

Geerten Meijsing signeert te Syracuse 
onder toeziend oog van Taco de Kort, 
secretaris van de stichting, de Zendbrief 
voor de Vrienden van de Vorm.

Afgelopen weekend heeft het bestuur van stichting Vriendenvan de Vorm een bezoek gebracht aan Geerten Meijsing in Syracuse. Bij diegelegenheid heeft de schrijver een vijftigtal exemplaren gesigneerd van de Zendbrief aan de Vrienden van de Vorm. Ditboekje, met Ionisch blauwe kaft, is in eigen beheer uitgegeven door stichting Vrienden van de Vorm; de tekst is gezet door Illusions Perdues te Haarlem. Op zaterdag 4 februari jl heeft hetbestuur de boekjes vanuit het UfficioPostale Centrale van Ortigia verstuurd naar alle vrienden en gouden vriendenvan de stichting, als dank voor hun steun in 2011.

In de Zendbrief beschrijft een niet nader genoemde auteur o.a.het leven in Syracuse:

"Mijn eersteindrukken na aankomst bestonden uit instemming en bijval. Bijval voor wat daar hetGoede Leven wordt genoemd, een vormeloos leven vol banketten van de Italiaanse Grieken en de Syracusanen, die twee keer per daguitgebreid warm eten, en nooit zitten ze verlegen om een partner voor de middagof de nacht. De mensen hier lijken op straat te leven, tot aan de dageraad:volwassen mannen, knapen in de bloei van hun jeugd, zelfs jonge vrouwen enevenmin voor de vorm terughoudende meisjes. Het is hier altijd feest, vanaf hetmoment dat de zon ondergaat, en het ene feest lijkt ’s anderendaags in hetvolgende over te gaan, waarbij de koppige wijn vrijuit vloeit, ook als er nietgegeten wordt, en de mensen lijken zonder uitzondering gelukkig met deze vorm vanwat zij het Goede Leven noemen, schaars gekleed zonder hun schoonheid aan hetoog te onttrekken, behalve wanneer ze zich afzonderen om hun roes uit teslapen, nooit zonder gezelschap van een knaap, een jong meisje of een gretigvrouwmens, vaak meer dan een tegelijk, in immer weerkerende en onverzadelijkecombinaties van de meest exotische Phrygische standjes."

Voor nieuwe vrienden en gouden vrienden zijn nog een paarexemplaren van de Zendbrief aan deVrienden van de Vorm beschikbaar. Informatie via info@vriendenvandevorm.eu

Het bestuur van de stichting Vrienden van de Vorm,

Thomas van Grafhorst / Taco de Kort / Steven Cras

ZENDBRIEF

2012-02-09T09:41:00.004+01:00

Gisteren ontvingen we, verheugend vroeg gezien de grillige werkwijze der Italiaanse posterijen, de verwachte ‘zendbrief’ van de Vrienden van de Vorm. Blij verrast: het is een prachtig, zorgvuldig verzorgd boekje geworden en bovendien een dat het belang van human interest dat kleine uitgaafjes meestal kenmerkt verre overstijgt: hier geen dagboekfragmenten, brieven, literaire kliekjes, amuses of tussendoortjes, maar een volwaardige, niet te missen bijdrage aan het Meijsing-oeuvre. Thema, stijl en werkwijze (het imposante notenapparaat!) sluiten nauw aan bij De ongeschreven leer, en tevens verwerkelijkt de auteur alsnog het verlangen dat hij destijds door de uitgever gedwarsboomd zag: de Zendbrief verschijnt anoniem. Alleen uit de sierlijke signatuur onder het colofon leren we dat Meijsing de schrijver is.

DOESCHKA

2012-01-31T16:22:00.004+01:00

‘Hé Spaendonck! Ik geniet van je muziek!’ Aan die woorden van de maandagavond overleden schrijfster Doeschka Meijsing moest ik meteen denken toen ik de typering van haar uitgeefster Annette Portegies las: ‘Doeschka Meijsing verborg een diepe kwetsbaarheid achter een superieure vorm van ironie, zowel in haar werk als in haar leven.’ Ze blafte ze me bars toe, die paar woorden, en toch was de boodschap zo vriendelijk. Lief zelfs: Geerten had haar een cd’tje van mijn ensemble La Passione gegeven, en dat was haar bevallen. Of je dat superieure ironie moet noemen weet ik niet, ik zou het misschien eerder weggemoffelde verlegenheid noemen. Want hoe Doeschka ook manhaftig aan de weg timmerde en poseerde als een latter day George Sand, ze bleef in haar hart toch het opstandige meisje dat zich al schrijvend een weg zocht te banen uit haar ouderlijk huis, naar buiten, naar de grote mensenwereld. Kwetsbaar, inderdaad: toen ik haar een paar jaar later voor de tweede keer ontmoette moest ze door verpleegsters ondersteund worden en was ze een schim van zichzelf. Die fysieke broosheid die haar innerlijke breekbaarheid genadeloos liet zien is me altijd bijgebleven, ook in de jaren dat ze weer aangesterkt leek te zijn bleef dat beeld me achtervolgen als ik aan haar dacht. De verhouding tussen de schrijvende sibbelingen Geerten en Doeschka was gecompliceerd, en werd getekend door een nauw verholen competitie die in hun samenwerking Moord en doodslag des te meer naar voren trad naarmate de beide auteurs voor het oog van de wereld hun krachten bundelden. Maar uit het boekje Ik ben niet in Haarlem geboren (De Vrieseborch 1985) blijkt onomwonden de liefde en bewondering die ze haar jongere broer toedroeg. Lezers van het werk van Geerten hebben over het algemeen niet zoveel op met dat van Doeschka, en vice versa. Geerten is voor het ene kamp de schrijvende ‘broer van’, net zoals Doeschka voor het andere de letterkundige ‘zuster van’ is. Over de betekenis en de waarde van het werk van Doeschka past het ons, redacteurs van het uitsluitend aan Geerten gewijde Armas & Letras dan ook niet een oordeel uit te spreken, dat zullen anderen zonder twijfel competent en uitvoerig doen. Wij kunnen hier slechts met spijt een creatieve en getalenteerde vrouw gedenken, die met volharding en met succes uit haar moeizaam verlopen persoonlijke leven een oeuvre heeft gedestilleerd dat zeer vele lezers heeft ontroerd en in hun eigen leven heeft gesterkt. Onze diepste deelneming gaat uit naar haar broer en de andere familie.

(foto: Karoly Eiffenberger)

Tunc

2012-01-29T09:36:00.000+01:00

Tunc vanLawrence Durrell, het boek dat Erwin Garden in ‘De tijd, de namen en de dingenI’ het hoogst prijst van alle moderne literatuur (Erwins echo, blz. 73) kwam begin jaren tachtig tot mij als ZwarteBeertjes-pocket, in de vertaling van Johan W. Schotman. Als ik het mij goedherinner kocht ik het in de uitverkoop van een boekhandel in, of all places, Terneuzen. En vanaf deeerste zinnen was mij de connectie met Joyce & Co duidelijk:

‘Van de drie mannen aan het tafeltje, allen zwarte pakken, moeten ertwee stomdronken zijn geweest. Niet Nash natuurlijk, altijd vol verwijten. Maarwel Vibart, de uitgever (de laatste tijd maar al te vaak), en ook uw nederigedienaar Charlock, het denkend onkruid: weer op de loop. Felix Charlock, tot uwdienst. Nederig de Uwe, Mevrouw.’

Dat was een inkoppertje:

‘Van de vier mensen die nog aan tafelzitten […], zijn er drie […] wel bereid met overgave en ietwat uitgelaten hetspel te spelen. Niet Martha […] Maar wel Keith, nu aan het woord en Il DivinoMarquese (Michael), zwijgend en dronken van Drie Rozen. En dan ondergetekendemr. Garden, Erwin […]: deus ex vagina’(‘La cena serena’, Erwins echo, blz.41).

In de verantwoording bij Erwins echo verontschuldigt GeertenMeijsing zich ‘voor de verouderde literaire en kunstzinnige voorkeuren vanErwin in ‘De tijd, etc.’’. Wat de favoriete boeken van Erwin uit de moderneliteratuur betreft is in plaats van ‘verouderd’ het epitheton ‘tijdsgebonden’wellicht meer op z’n plaats. Zijn top drie bestaat uit Rayuela van Julio Cortazar (1963, Engelse vertaling 1966), Ada van Vladimir Nabokov (1969) en, alsgezegd, Tunc uit 1968. Drie destijdsuitermate recente en ook tamelijk experimentele romans, hetgeen wel paste bijde fase waarin het collectief Joyce & Co zich ten tijde van ‘De tijd, denamen en de dingen’ bevond: ‘Nova decadentia’ was zojuist verschenen, men leekop zoek naar nieuwe vormen van vertellen, herinneren, het vastleggen vanervaringen. Van de drie genoemde romans was Tunchet meest een kind van zijn tijd – volgens Wikipedia reflecteert de roman ‘thepolitical tensions of the May 1968 general strike in Paris’. Er is een parallelte trekken met de keuze van Joyce & Co om in dezelfde periode Ringolevio van Digger Emmett Grogan te vertalen, een boek dat veertig jaar geledeninteressant was maar al snel gedateerd bleek. Tussen de andere Joyce &Co-vertalingen dissoneert het dan ook enigszins (al past het wel weer goed bijbepaalde passages uit Michael van Mander).

De belangrijkste bijdrage van Tunc aan Joyce & Co is het conceptvan ‘de Firma’. Bij Durrell is ‘The Firm’ een schimmige multinational die,‘though based in Turkey and Britain, seems to extend everywhere and finally, astime goes by, in its oppressive omniscience resembles a Durrell interpretationof 1984’, aldus een contemporaine recensent in The New York Times. Schimmig is de Firma bij Joyce & Co nogsteeds, en soms wordt ook geprobeerd het dreigende en onderdrukkende karakterervan te benadrukken:

‘Altijd zal ik tekort schieten alsbuitenstaander de Firma genoeglijk te beschrijven zoals zij is, want allefirmanten zijn buitenstaanders en de Firma bestaat niet. Hier haast ik mij aantoe te voegen dat de Firma wel een bestaan voert en dat ik al dit onheil nietbedacht heb, o nee. Het is ondertussen allemaal werkelijk genoeg, ze hebbenmijn vrienden, mijn talent en mijn handtekening genomen.’

Het verhaal waaruit dit citaat afkomstigis, ‘Erwin Erwins echo’, is meteen ook de tekst waarin de Firma het meestprominent aanwezig is. Met een kleine letter steekt zij hier en daar ook nog dekop op in Erwin en Michael van Mander, maar steeds meer opde achtergrond. Tegelijkertijd wordt ook Joyce & Co zélf min of meergelijkgesteld aan de Firma, zoals in deze (gekarikaturiseerde) passage uit De grachtengordel, over de eersteontmoeting van het collectief met Theo Sontrop:

‘Provenier schraapte zijn keel: ‘Dit zijnde heren Snell en Mascini, ik ben Provenier. De firma doet in film enliteratuur …’

‘Dag heren, wat doet die firma in de literatuur […]’’

Eenzelfde ironie ligt waarschijnlijk tengrondslag aan de auteursinformatie over Geerten Meijsing in Ieder bladzijde een andere wereld(2004): ‘Op twintigjarige leeftijd richtte hij De Firma op: bestudering van deklassieke retorica met het doel boeken en films te produceren.’

‘De firma’ is dus een concept van devroege Joyce & Co. Het eerste interview met Meijsing en Snel (feitelijkalleen met Meijsing), door Lidy van Marissing in 1972, draagt al de titel ‘Defirma Joyce & Co. handelt in nieuwe decadentie’. Daarin maakt de interviewstermelding van ‘het collectief, dat zich graag aandient als een firma’, en zegt Meijsing zelf ‘Onzematerialen en theorieën zijn van firma’. In hetzelfde interview meldt hij dat vrijwelalle grote literatuur vóór de Tweede Wereldoorlog is geschreven: ‘Daarna komtalleen Tunc van Lawrence Durrell en Ada van Nabokov’. Ada behoort ook tot mijn favorieten; Tunc heb ik indertijd wel uitgelezen, maar meer uitplichtsgetrouwheid jegens Joyce & Co dan omdat het boek me veel deed.Misschien moet ik het dertig jaar na dato nog eens proberen.

Jackvan der Weide

ARETINO

2012-01-12T11:24:00.004+01:00

De afgelopen dagen maakten columnisten van diverse dagbladen zich druk om de sluiting van boekwinkels en de dreigende teloorgang van het boek. Het lachebekje van De Volkskrant Sylvia Witteman pleitte daarbij voor de e-reader. Ze had, vertelde ze, dikke boeken altijd doormidden gescheurd, zodat ze minder zwaar in de bagage waren en haar partner alvast aan de andere helft kon beginnen. Voor haar was digitaal lezen dus een uitkomst. Lijnrecht tegenover dit kamp, dat waarschijnlijk schilderijen ook liefst online bekijkt en muziek uitsluitend via mp3 geniet, staat de wereld van de ambachtelijke, bibliofiele drukker.
De Carbolineum Pers van Boris Rousseeuw is in die wereld een begrip. Rousseeuw maakt prachtige, exclusieve boeken, die onder liefhebbers gezocht zijn, en waarvan de beperkte oplages doorgaans bij intekening worden verspreid. Volgende maand verschijnt bij hem een vertaling van de Sonetti Lussuriosi van Pietro Aretino. Dit boek is in meer opzichten bijzonder. Geerten Meijsing en ondergetekende leverden een dubbelvertaling af: eenmaal tekstgetrouw, zo precies en letterlijk mogelijk, eenmaal met alle vrijheid die de vertaler zich wenste. De laatste versie, door Geerten Meijsing, drijft de toch al vrijmoedige verzen van Aretino tot ver voorbij de grenzen van het fatsoen: pure pornografie, maar ook bijtende satire en schitterend van exuberante fantasie. In elk geval niet iets om je kinderen voor te lezen, of je moet ze wel heel erg libertijns opvoeden. Jimi Dams, een Belgisch kunstenaar die in New York woont en werkt, maakte er nieuwe illustraties bij. Naast het Italiaanse origineel, de beide vertalingen en de prenten biedt het boek ook een notenapparaat en een tot de grootte van een essay uit de hand gelopen naschrift. Veel waar dus voor, geef ik toe, niet weinig geld, en een absolute aanrader voor de liefhebber van bijzondere boeken. Van Boris Rousseeuw kregen we toestemming de uitgave van Naar buiten met die tong! Wellustige sonnetten, zoals het boek is gaan heten, hier aan te kondigen, zodat we de Meijsingliefhebber een kans tot aanschaf kunnen geven. De tekst van de door Rousseeuw aan zijn vaste schare afnemers gestuurde prospectus leest u hieronder.

Jan-Paul van Spaendonck

"De zestien Sonetti Lussuriosi van de Italiaanse Renaissance-auteur Pietro Aretino verschenen voor het eerst in 1527 en werden prompt door de katholieke kerk op de Index van verboden boeken geplaatst. Desondanks werden de Sonetti een klassieker van de Europese erotische literatuur. Deze nieuwe Nederlandse uitgave geeft de originele Italiaanse tekst, telkens met een getrouwe vertaling door Jan-Paul van Spaendonck en een vrije door Geerten Meijsing. Ze schreven er een nawoord bij en Jimi Dams maakte er pentekeningen bij. Het groot formaat boek (30 cm) is met de hand gezet en met de handpers gedrukt op geschept Zerkall, in een omslag van bloedrood Fabriano Murillo. Het boek van meer dan 150 blz. kost 250 euro. Het is verkrijgbaar door storting op rekening 001-2190765-96 van Boris Rousseeuw, Nieuwe Dreef 6, 2920 Kalmthout, België. Nederland: ING 68-33-19-698. Wie bestelt en betaalt vóór 15 januari, ontvangt een op naam gedrukt exemplaar."

Vertaalcatalogus

2012-01-08T15:27:00.001+01:00

Onlangs verscheen van Filter, tijdschrift over vertalen nummer4 van jaargang 18. Het nummer bevat een artikel door Jack van der Weide, ‘Vannaakte lunch tot rode zakdoek. De vertaalcatalogus van Joyce & Co’. In hetartikel geeft de auteur een overzicht van het vertaaloeuvre van Joyce & Co,waarmee hij een kleine bijdrage levert aan de Nederlandse vertaalgeschiedenisvan het laatste kwart van de twintigste eeuw. Het artikel geeft zowel inzichtin de rol die vertaling speelt in het literaire veld als in de relatie tussenhet oorspronkelijke werk van Meijsing en diens rol in het collectief. De tekstover We zijn altijd te aardig voorvrouwen van Raymond Queneau, die eind vorig jaar op dit blog te lezen was,vormde een voorproefje van het artikel.

Redactieadres

Goethelaan 13
3533 VN Utrecht
filter@xs4all.nl
www.tijdschrift-filter.nl

NIEUWJAARSGROET

2012-01-05T13:10:00.007+01:00

Direct na de jaarwisseling werden we verrast met een charmant boekje: met rood garen ingebonden dagboeknotities van Geerten Meijsing. Hieronder leest u er alles over.

ONWILLEKEURIGE DAGBOEKFRAGMENTEN

Ter gelegenheid van de jaarwisseling 2011-2012 zijn de donateurs van Stichting Vrienden van de Vorm bedacht met een drukwerkje. Het betreft een voorpublicatie van Meijsings Onwillekeurige dagboekfragmenten waarvan de volledige versie inclusief een pagina handschrift in facsimile later dit jaar - eveneens bibliofiel - zal verschijnen. In de gemaakte selectie ligt de nadruk op het thema van het schrijven. Met grote toewijding aan het vak schrijft Meijsing nu eens somber en vilein, dan weer gedreven en bevlogen:

‘Mijn vader mag het weten: jawel, op zulke momenten, vader, ben ik zo gelukkig als u wenst.’

Deze niet eerder gepubliceerde dagboekaantekeningen uit 1997 en 1999 zijn op verzoek van het bestuur van de Vrienden van de Vorm gedrukt door de Avalon Pers te Woubrugge. Na het Pinksterverhaal Eindtijd is dit de tweede uitgave door ons in 2010 opgerichte Genootschap rond Geerten Meijsing.

Jan Keijser drukte voor de Gouden vrienden 20 exemplaren op handgeschept Losin en voor de (toekomstige) Vrienden 120 exemplaren op Simili Japon; de tekst is gezet uit de Perpetua. Wie met ingang van 2012 donateur wil worden, kan zich aanmelden via info@vriendenvandevorm.eu. (zie ook www.vriendenvandevorm.eu). Hij of zij krijgt dan kosteloos een exemplaar toegestuurd.

Taco de Kort (secretaris)

Queneau

2011-12-26T13:48:00.005+01:00

In 1983 verschijnt bij uitgeverij Peter van der Velden We zijn altijd te aardig voor vrouwen. EenIerse roman van Sally Mara van RaymondQueneau. Het is de vertaling door Joyce & Co. van Onest toujours trop bon avec les femmes. Un roman irlandais de Sally Mara(1947). Bijzonder aan deze uitgave is dat het hier de enigeboekpublicatie van Joyce & Co. betreft die volledig op het conto van KeesSnel te schrijven is. Begin jaren tachtig begonnen de wegen van Meijsing enSnel zich te scheiden, wat onder meer gemarkeerd werd door Een meisjesleven van Eefje Wijnberg en Venetiaanse brieven en Calabrese dagboeken van Joyce & Co. –beide in feite soloprojecten van Meijsing. De auteursnaam ‘Joyce & Co.’bleef voorlopig gehandhaafd, niet in de laatste plaats omdat het collectief alsvertalers een zekere naam had opgebouwd.

Uit een werkbrief van 25 mei 1981 blijkt dat het Queneau-project eenpoging van Meijsing is om Snel als zelfstandig publicist op weg te helpen:“Voor jou goed nieuws: morgen ga ik naar Jeroen Koolbergen en sluit op jouwnaam een contract af tegen het geldige honorarium van 7,9 per woord met demogelijkheid tot een voorschot (waarover ik moet onderhandelen) voor Queneau, On est toujours trop bon avec les femmes,150 bladzijden, moet wel ongeveer in september worden opgeleverd. Prima startvoor jou, ik wil eventueel meehelpen met corrigeren.” Een week later berichtMeijsing dat het contract rond is: “Voor jou […] het Queneau-contractrondgemaakt: je moet er in sneltreinvaart doorheen kunnen gaan. Ik wil je erwel mee helpen, in ieder geval zal ik corrigeren. Ik hoop dat ik je hiermee eendienst heb bewezen en je een soort start heb gegeven voor de nieuwe formule.” JeroenKoolbergen – tegenwoordig vooral bekend als filmproducent van bij voorbeeld Tirza (2010) – bevestigde desgevraagd dehierboven geschetste rolverdeling tussen de compagnons: “Ik meen me vaag teherinneren dat Kees de vertaling heeft gemaakt en Geerten hem heeft nagekeken.”Tekenend voor de ‘scheiding’ tussen Meijsing en Snel is ook dat de Queneau-vertaling bij uitgeverPeter van der Velden verschijnt, en niet bij de Arbeiderspers, de vasteuitgeverij van Joyce & Co. sinds 1975. De wiskundige Queneau was bovendieneen schrijver die de wiskundige Snel wel aansprak, maar van wiens werk Meijsingweinig moest hebben.

Pikant detail is dat We zijnaltijd te aardig voor vrouwen, de enige boekpublicatie van Joyce & Co.waaraan Meijsing geen deel had, een grote schatplichtigheid aan James Joycekent. De oorsprong van de naam van het collectief wordt door Meijsing min ofmeer als jeugdzonde beschouwd, maar in het geval van de Queneau-vertaling kwamdie naam een keer mooi uit. De flaptekst refereert dan ook aan Joyce door tezeggen dat het om een roman gaat “met een aantal dubbele bodems en allusies (Finnegans Wake! is het wachtwoord)” envermeldt vervolgens “De vertaling is van JOYCE & CO.”. De roman verwijstinderdaad duidelijk naar het werk van Joyce, in de setting (het postkantoor opde hoek van Sackville Street en Eden Quay in Dublin), de personages die somsrechtstreeks uit Ulysses komen (JohnMac Cormack, Mat Dillon, Corny Kelleher) en zelfs letterlijk: als een van depersonages laat vallen “Het is te merken dat je in het land van James Joycebent” staat hierbij een noot van de auteur “Er is hier sprake van een lichtanachronisme, maar Caffrey, een analfabeet, kon in 1916 niet weten dat Ulysses nog niet verschenen was”.

In de enige recensie die ik van de vertaling ken, door Manet vanMontfrans (sic!) in NRC Handelsbladvan 16 september 1983, wordt eveneens uitgebreid aandacht besteed aan hetverband met het werk van Joyce: “Vol dubbel bodems en verwijzingen naar Ulysses en Finnegans Wake lijkt On est toujours trop bon avec les femmes op de eerste plaats een speelse hommageaan Joyce”. Over de vertalingis Van Montfrans echter niet te spreken: “De Nederlandse versie van Onest toujours trop bon avec les femmes wemelt van de fouten en slordigheden, terwijl de oogst aan leuke vondstenen goede oplossingen nogal mager is […]. Het is mij een raadsel hoe Joyce &Co., dat zich zo op zijn zorgvuldigheid en eruditie laat voorstaan, dergelijkkladwerk heeft kunnen afleveren”. De conclusie dat Snel kennelijk nietzonder Meijsing kon lijkt op grond van deze ene recensie wat voorbarig, maarfeit is dat het bij dit soloproject is gebleven. Toen de vertaling verscheenbehoorde het collectief Joyce & Co. al tot het verleden.

Jack van der Weide

KERSTPIJP

2011-12-19T15:44:00.004+01:00

De Avalon Pers te Woubrugge geeft elk jaar een kerstverhaal van Geerten Meijsing uit. Mooi verzorgd en liefdevol gedrukt op degelijk papier zoals dat een ambachtelijk drukker betaamt, en in stemmig rood verpakt. Alleen komt vreemd genoeg dat kerstcadeau voor de Meijsingminnaar nimmer op tijd. Op zijn vroegst in de late lente kunnen we lezen hoe Geertens vader vroeger de jaarlijkse kersteend klaarmaakte. Als ik die gang van zaken probeer te begrijpen kom ik op zoiets uit: in boekenland is men niet aan de gewone mensentijd gebonden, boeken zijn immers eeuwig. Televisieprogramma’s en krantencursiefjes hebben deadlines, maar in de wereld van de boekenmakers tellen die blijkbaar niet. We moeten zo’n jaarlijks kerstverhaal maar in retrospectief rond kerstmis situeren. Wat is een maand, een jaar, op de literaire eeuwigheid?

In het jaar onzes Heren 2008 ging het niet zo goed met mij. Ik liet het leven maar zo’n beetje op zijn beloop. Om mijn muzikale verantwoordelijkheden niet onder ogen te hoeven zien nam ik een baantje in een chique sigarenwinkel. Ik dronk te veel. Deze omstandigheden inspireerden Geerten ertoe het personage Pasquale uit Tussen mes en keel weer op te pakken: de succesvolle zanger van het Napolitaanse lied was inmiddels aan lager wal geraakt, speelde op tochtige straathoeken, en bekommerde zich eigenlijk alleen nog om zijn uitdijende pijpencollectie. Reve en Dickens en andere seizoensingrediënten kwamen eraan te pas en het leverde een pracht van een novelle op: De kerstpijp.
Ongeveer in dezelfde tijd waarin dat boekje het licht zag, in de nazomer van 2008 of daaromtrent, kreeg ik het idee om er een hoorspel van te maken. Dat kwam zo. Elk jaar met kerst stuurt onze familie een huisgemaakte cd rond. Die bevat liedjes van eigen hand en covers van bestaande muziek. Maar waarom dit jaar niet eens wat anders? Mijn kop stond toch al niet zo naar muziek. Geerten was enthousiast, Robert, met wie ik in het verleden menig hoorspel had gemaakt, ook. Mijn kinderen hadden geen bezwaar, die vinden die kerst-cd alleen achteraf leuk. Op het moment zelf moeten ze een elk jaar groeiende tegenzin overwinnen.
Op de zolderkamer van mijn zoon kwamen we bij elkaar. Geerten las geduldig en met veel verve zijn tekst voor. De handgebaren kregen wij erbij, die zijn op de schijf niet zichtbaar, maar wel te horen: in de natuurlijke accenten van de vertelstem. Een makkelijke klus was het niet. Geerten schrijft een ogenschijnlijk parlando, met veel naturel klinkende uitweidingen, maar het is een papieren parlando, dat viva voce vaak niet op een enkele ademtocht te volbrengen is. Het moest vaak over. Regelmatig paste hij de geschreven tekst aan naar wat gesproken beter bekte: interessant voor het nageslacht! Op de bank onder het kapelraam zat Robert en hield het procédé nauwlettend in de gaten: hij heeft jarenlang radioprogramma’s voor de Concertzender gemaakt, en mocht zich dus als enige van ons een professional noemen. Hij deed een paar stemmen: een barse politieagent, een perverse antiquaar. Blijkbaar maakte Roberts sonore radiostem indruk op de schrijver. Nog jaren later kon die, als Eksteen ter sprake kwam, me plotseling schuins aankijken en uitdagend zeggen, met iets van een kwajongensachtige opstandigheid: ‘Ik vind die Robert wel streng, hoor.’
Nu en dan kwam mijn dochter van beneden om met heldere meisjesstem de rol van Theresa in te spreken. Ze had de fijne tact om het rollenspel niet te veel op de werkelijkheid te betrekken, die voor haar niet leuk moet zijn geweest. Ik bromde mijn eigen gebrom. Mijn zoon zat aan de knoppen.
Onze bedoeling en ambitie was om van De kerstpijp het ultieme kersthoorspel te maken. Geerten gaf me een voorbeeld van William Burroughs mee: zo ongeveer moest het klinken, die louche, desolate maar toch ‘gezellige’ sfeer moesten we zien te treffen. We plakten er muziekjes en omgevingsgeluiden onder, maar ons doel, ik zeg het maar eerlijk, bereikten we niet. Want anders dan bij bibliofiele boeken het geval is moet onze kerst-cd stipt ‘met kerst in de bus’. De tijdsdruk die dat opleverde voorkwam dat we het onderste uit de kan haalden. De muziekkeus had beter gekund, en aan de tekst hadden we eigenlijk nog wel een sessie mogen wijden. Te laat, want kerst stond alweer voor de deur, en Geerten was terug naar Sicilië. Zo moest het maar.
Maar zie! Het geviel, dat ons hoorspel in handen kwam van een via via bevriende radiomaker en werd uitgezonden door de VARA, in de kerstnacht van dat jaar. Op die avond zat te Heemstede de oude mevrouw Meijsing-Schouten rechtop in haar ziekbed. Ze kon de slaap niet vatten. Haar verpleegster van de thuiszorg zette, om de drukkende stilte uit te bannen, de radio aan. En daar klonk, totaal onverwacht, vanuit de koude winterse ether de stem van haar jongste zoon, die op dat moment tweeduizend kilometer van haar verwijderd was. Wat er op dat moment door haar heen ging weet ik niet, maar het zal haast wel een gevoel van warmte en verwondering zijn geweest.
Zalig kerstfeest!

Jan-Paul van Spaendonck

(De kerstpijp kunt u beluisteren door hier te klikken. Het downloaden kan even tijd kosten.)

La pietra del paragone

2011-12-10T09:00:00.000+01:00

Opera Trionfo toert deze weken door Nederland metvoorstellingen van Rossini’s opera Lapietra del paragone (“Detoetssteen”). Van deze productie, dieuitstekende recensies heeft gekregen, zijn binnenkort nog voorstellingen tezien in Haarlem (zondag 11 december), in Amersfoort (woensdag 14 december) enin Groningen (vrijdag 16 december), zie hier.

Geerten Meijsing, een Rossini kenner bij uitstek - hijvertaalde ook Rossini's biografie van Frédéric Vitoux - schreef speciaal voorOpera Trionfo de programmatoelichting. Het is een prikkelend stuk, duidelijk geschreven door een enthousiasteliefhebber van Rossini's werken:

“Even onbegrijpelijkis het dat La pietra del paragone een ietwat ondergeschoven kindje is geblekenvoor het nageslacht: het werk wordt weinig uitgevoerd en behoort niet tot hetgrote repertoire. En toch was het uitzinnig succes van die eerste opvoeringenterecht: we hebben hier te maken met een volwaardige, ik zou bijna zeggen rijpeRossini, met alle kwaliteiten die daarbij horen, geestig, uitbundig,sprankelend, van een soms halsbrekende snelheid, wervelend en sexy. Omdat hetlaatste woord misschien niet past bij de plechtige atmosfeer waarmee de operaaltijd omringd wordt, voeg ik daar aan toe swingend. Jawel, Rossini swingt!Zijn melodieën en ensembles brengen de toeschouwer en luisteraar in beweging;het is onmogelijk je niet te laten meeslepen.”

De programmatoelichting is zeer goed ontvangen en heeft veelextra belangstelling gewekt voor de voorstellingen van Opera Trionfo. Hiervan getuigt bijvoorbeeld het interviewdat Geerten Meijsing onlangs gaf voor Radio 4, en dat in Quicktime kan worden herbeluisterd via de website van de stichting Vrienden van de Vorm.
Op verzoek van het bestuur van de stichting heeft GeertenMeijsing een aantal programmaboekjes gesigneerd. Alle Gouden Vrienden van de stichting hebbenzo’n gesigneerd boekje inmiddels toegezonden gekregen. Voor nieuwe Gouden Vrienden is nog een aantalexemplaren beschikbaar. U kunt zichhier aanmelden.

Het bestuur van destichting,

Thomas van Grafhorst / Taco de Kort / Steven Cras

WANDELSTOKKEN

2011-12-07T12:17:00.004+01:00

Deze foto kregen we toegestuurd door Geerten Meijsing naar aanleiding van het stuk over Kuifje. Hij is genomen in Siracusa. De bijbehorende mail luidde:

‘Een en ander belet niet dat ik zelf nog een prachtige partij wandelstokken op de kop heb weten te tikken.’

Kuifje (6)

2011-11-30T17:02:00.001+01:00

In Deongeschreven leer belandt Zelda tijdens haar queeste in het oude schoolhuisvan Ringgenbach, waar haar Oheim Gottlob woont. Ze overnacht in een voormaligleslokaal dat als rommelkamer en opslagruimte wordt gebruikt en treft daar,tussen onder meer “driekante tennisraketten” en “dozen vol oude schoenen enslobkousen”, ook “een heel mooie partij wandelstokken en paraplu’s” aan (blz.185). Vraag: waarom betreft het hier eenheel mooie partij? Enkele tientallen pagina’s verder keren de wandelstokkenterug, als Gottlob in zijn Platoonse betoog melding maakt van “de mooie partijwandelstokken die ik ooit op de kop heb weten te tikken” (blz. 154). Hier begonindertijd heel in de verte een belletje bij mij te rinkelen.
In 2009 verscheen Gekte en sektarisme, onder meer bevattende een eerdere versie vanhet eerste hoofdstuk van Tussen mes enkeel. Kennelijk was ik tijdens het lezen met mijn gedachten elders, want dewandelstokken vielen me aanvankelijk niet op. Totdat een van de beheerders vandit blog mij met de neus op de feiten drukte (waarvoor dank): “Wist je trouwensdat in het alternatieve begin van Tussenmes en keel een tweetal fans optreedt, die op de markt een partijtjewandelstokken op de kop hebben getikt? Is dat niet uit De schat van Scharlaken Rackham?” En inderdaad, in het gesprektussen Pasquale en Evenhuis meldt laatstgenoemde: “Dan heb je ook nog kans datje op de rommelmarkt van Brussel een aardige partij wandelstokken op de koptikt” (blz. 40).
Het gaat hier om het begin van het Kuifje-albumHet geheim van de Eenhoorn (1943,Nederlands 1946). Kuifje komt in Brussel op “de voddenmarkt” – of vlooienmarkt,zie Bobbie op het vierde plaatje – de rechercheurs Jansen en Jansens tegen, die“een prachtige partij wandelstokken op de kop getikt hebben”. De markt inkwestie is de (nog steeds bestaande) rommelmarkt op het Vossenplein/Place duJeu de Balle in de Brusselse Marollen. W.F. Hermans kon hier in de jaren negentigregelmatig worden gesignaleerd op zijn speurtocht naar interessante oudeschrijfmachines ter uitbreiding van zijn verzameling. Want Hermans had Platoniet nodig om te weten dat geen schrijfmachine gelijk was aan een andere.

Jackvan der Weide

Toen en nu (3): de befaamde balkonscene

2011-11-21T08:55:00.001+01:00

Voorjaar 1971

In Werkbrieven 1968-1981 staan een paar foto's die iconisch geworden zijn voor de Joyce & Co.-adept. Met name het tweeluik waarop men vijf firmanten kan aantreffen. Er is op dit blog al eens een artikeltje verschenen over de eerste foto, waar de vijf rond een tafel poseren, omringd door boeken en filmblikken, maar dit stukje gaat over de tweede, de balkonscene.

Na afloop van wat blijkbaar een vergadering geweest was van de firma, poseerden deze vijf

Najaar 2011. foto: Jan-Paul van Spaendonck

firmanten (om Jack van der Weide aan te halen: waar was firmant nummer zes, Henk Zeevat?) op het balkon van een zo te zien negentiende-eeuws gebouw. Mick Broekhof, Jeroen Fonville, Keith Kanger Snell, Geerten-Maria Meijsing en Frans Verpoorten Jr. Lange tijd heb ik aangenomen dat het hier het balkon betrof boven slagerij Broekhof in de Kruisstraat, een paar panden verwijderd van Hotel Fünckler, maar toen ik met de foto in de hand een vergelijking maakte, was het meteen duidelijk dat daar geen sprake van kon zijn. Uiteindelijk onthulde Geerten Meijsing in een email zelf de plaats: het grote witte gebouw aan het Kenaupark. Ik kende dat wel: was dat niet een voormalig verzorgingshuis?

Het gebouw heeft twee balkons die veel op elkaar lijken, maar uiteindelijk, weer met het boek in de hand, heb ik kunnen bepalen welk balkon het precies geweest moet zijn. Het kantoorpand staat momenteel te huur.

Robert Eksteen

Auto's

2011-11-12T12:05:00.001+01:00

Vandaag in de kleurenbijlage bij het Financieel Dagblad: een artikel van Geerten Meijsing over zijnliefde voor de Citroën: “Schrijver Geerten Meijsing heeft het niet breed, maarzijn auto’s koestert hij tot de laatste snik. Voor hem bestaan er maar drieauto’s, alle van Citroën: de DS, de CX en de SM.” En: “Van mij krijgt u geenverhandeling over veerbollen en hydraulische systeem. Wel wil ik nadrukkelijkde Diravi-stuurbekrachtiging noemen, waarmee de SM en CX zijn uitgerust en zoeen grote sprong voorwaarts hebben gemaakt. Zoek het maar op – de ruimteontbreekt mij hier om het geniale principe uit te leggen.”

Jack van der Weide

A Love Supreme

2011-11-06T13:18:00.001+01:00

Onze medewerker Gerben Wynia heeft een boek samengesteld met de beste jazzstukken van Henk Romijn Meijer, getiteld A Love Supreme, uitgegeven bij AFdH Uitgevers. Het boek heeft ISBN 9789072603142 en is voor €24,50 in uw bezit te geraken.

Geerten Meijsing oordeelde:

Prachtboek, feestelijk boek, om in te bladeren en om in te lezen
'Dank voor het prachtboek met de jazzstukken van Henk Romijn Meijer, A Love Supreme. Wat is dat een supergeslaagde productie, meneer! Ik smul ervan en herken veel. Hij schrijft goed over een onderwerp waarover zelden goed & inzichtelijk geschreven is. Weet je dat ik bijna al die platenhoezen ook in de kast heb staan? Vooral de stukken over de verbeten gespannenheid van het tweede akoestische quintet van Miles Davis vind ik erg goed; en zijn liefde voor de onovertrefbare Tony Williams deel ik geheel. Fijn ook om te lezen dat George Coleman werd vervangen door Wayne Shorter (die later ‘vieze’ muziek is gaan maken met Weather Report), omdat Coleman nooit een fout maakte. Wat een musici! En dat hij ook sympathie kan opbrengen voor iemand als Ornette Coleman, die geheel buiten het boekje speelde. En dat hij goed kan beschrijven wat Coltrane doet. Jammer dat hij geen enkele aandacht voor de Tristano-school heeft, met Lee Konitz en Warne Marsh. Vooral die laatste komt nu uit de geschiedenis tevoorschijn als verreweg de beste tenorist van die hele eeuw. Het is een feestelijk boek, zowel om door te bladeren als om in te lezen – ervaringen die zelden samengaan.’
(Geerten Meijsing)

HUYSMANS

2011-11-02T15:50:00.000+01:00

Eind jarenzeventig werkten Geerten Meijsing en Kees Snel aan de vertaling van Là-bas van Huysmans. De vertaling zelfzou pas in 1990 verschijnen, maar al in 1979 traden Meijsing en Snel op in eendocumentaire over Huysmans van regisseur Jonne Severijn, ‘J.K. Huysmans:Decadent tussen duivel en God’. Sinds kort is het mogelijk een kopie van dedocumentaire na te bestellen via de website van Het archief van beeld en geluid. Zelf heb ik dit enkelemaanden geleden gedaan en de bestelling kostte toen enige moeite, in verbandmet toestemming die gevraagd moest worden aan de rechthebbenden. Na een paarweken had ik het schijfje toch in huis en werd het wachten ruimschoots beloond:Meijsing en Snel komen uitgebreid aan het woord, gezeten achter een met boekenen schrijfmateriaal bezaaide tafel in Teylers (cf. de foto op de achterflap vanWerkbrieven 1968-1981) en wandelendop locatie in Frankrijk. Gaat dat zien!

Jackvan der Weide

Cecilia en de kunst van het goede spreken

2011-10-25T17:25:00.003+02:00

Geerten Meijsing ten tijde van het eerste deel van de Erwincyclus

AKO-prijswinnaar Geerten Meijsing schreef onder de naam Joyce & Co. een trilogie. Daarin is een bijzondere plaats ingeruimd voor de retorica. Nico Laan gaat in dit artikel nader in op die rol en bespreekt in het bijzonder de relatie die er in het verleden heeft bestaan tussen muziek en retorica naar aanleiding van het derde deel van de trilogie, Cecilia.

Voordat Geerten Meijsing onder zijn eigen naam schreef, maakte hij deel uit van een collectief dat zich Joyce & Co. noemde. Over dat collectief bestonden in het begin allerlei geruchten. Achteraf blijkt dat het slechts uit twee leden bestond en dat Meijsing verantwoordelijk was voor het oorspronkelijke werk. Afgezien van een groot aantal vertalingen verscheen er van Joyce & Co. een drietal romans, een verhalenbundel, een boek met brieven en dagboeknotities en een verzameling ‘werkbrieven’. Het belangrijkste zijn ongetwijfeld de romans, die samen een trilogie vormen - een trilogie die heel wat minder aandacht heeft gekregen dan de nog niet voltooide reeks van Van der Heijden.
De romans tellen bij elkaar meer dan duizend bladzijden en het zal nog wel even duren voor we een overzicht hebben van de onderlinge verbanden, maar sommige dingen zijn al duidelijk. Dat geldt bijvoorbeeld voor de rol die de retorica is toebedeeld. In alle delen is sprake van het bestuderen van retorische geschriften; in alle delen wordt gepleit voor een eerherstel van de retorica; allerlei denkbeelden die worden ontwikkeld, dragen een retorisch stempel en hetzelfde geldt voor de stijl en de opbouw van de romans.
Waarom er zoveel belang wordt gehecht aan de retorica, krijgen we uitgelegd in het eerste deel, Erwin (1974). We worden daar voorgesteld aan twee jongens die ook in de andere romans een belangrijke rol spelen: Keith en Erwin. De laatste is de hoofdpersoon van de trilogie en in de ‘praemissa’ van het eerste deel wordt gezegd dat de reeks gebaseerd is op de nagelaten papieren van Erwin, twee jaar geleden op tweeëntwintigjarige leeftijd overleden.
Keith en Erwin zijn vrienden. Ze hebben elkaar op het gymnasium leren kennen en zijn allebei ontevreden over hetgeen ze hebben geleerd, dus besluiten ze hun opvoeding in eigen hand te nemen. De trilogie vertelt van die opvoeding en is er tegelijkertijd het produkt van. Aanvankelijk verloopt de zelfstudie nogal chaotisch want er is zoveel dat gelezen moet worden, geëxcerpeerd en onthouden, maar gaandeweg komt er lijn in, vooral wanneer de retorica wordt ontdekt. Zij blijkt niet alleen de basis te vormen van de klassieke scholing, ze is ook bruikbaar voor de kunsttheorie waar de jongens naar op zoek zijn, een kunsttheorie die tegelijk levensbeschouwing is.
Alle delen bevatten uitgebreide passages waarin over het wezen van de kunst wordt gefilosofeerd, meestal in de vorm van een discussie. In het tweede deel, Michael van Mander (1979), komt een zin voor die als de kortst mogelijke samenvatting kan gelden van de ideeën die worden ontvouwd:
‘Volgens hen [dat wil zeggen: Keith en Erwin] waren alle kunstvormen in gelijke mate voor hun theorie afhankelijk van de retorica: en zo'n allesomvattend bouwwerk wilden ze opnieuw en gedegen ontwerpen.’
Het idee dat alle kunsten zijn aangewezen op de retorica, is een van de meest opvallende thema's van de trilogie. In elk deel staat één kunst of een groep van kunsten centraal: in het eerste deel is dat de literatuur, in het tweede deel de schilderkunst, de beeldhouwkunst en de architectuur en deel drie tenslotte, Cecilia (1986), behandelt de muziek. Het leven van Erwin is met elk van deze kunsten verbonden. Zo gaat het tweede deel over de vriendschap tussen hem en Michael, iemand die hij, net als Keith, op school heeft leren kennen en die zich van jongs af aan voor beeldende kunst interesseert. Zelf heeft Erwin literaire aspiraties; daarnaast bezit hij een grote belangstelling voor de esthetica. Die belangstelling uit zich onder andere in het bestuderen van allerlei bestofte kunsttheoretische verhandelingen. Elk deel bevat wel een lijst van dergelijke verhandelingen. Ze spelen een belangrijke rol in de trilogie, want als het gesprek over het wezen van de kunst gaat en over de relatie tussen kunst en welsprekendheid, dan wordt er altijd verwezen naar oude, vaak zelfs antieke esthetische geschriften: die gelden als autoriteit, daar haalt men zijn ideeën vandaan.

Retorica en literatuur

Dat er een nauwe band heeft bestaan tussen retorica en literatuur zal waarschijnlijk wel bekend zijn. Hoewel er oorspronkelijk twee disciplines waren, een voor ‘het goede spreken’ en een voor ‘het goede schrijven’, is het onderscheid tussen die twee al gauw vervaagd (zonder overigens helemaal te verdwijnen). Die ontwikkeling lag in zekere zin voor de hand. Zowel de retorica als de poëtica hielden zich bezig met de studie van taal en compositie en ook verder waren er overeenkomsten. Daar komt bij dat de klassieke literatuur oorspronkelijk oraal van karakter was en dat het heel lang de gewoonte is geweest om literatuur voor te dragen of in ieder geval hardop voor te lezen; die gewoonte is pas in de vorige eeuw verdwenen.
Bij het samengaan van poëtica en retorica nam de laatste een overheersende positie in: zij ging het kader vormen waarbinnen het denken over literatuur zich verder ontwikkelde. Die positie heeft ze nooit verloren, niet in de oudheid en ook later niet. De verhouding tussen de twee kunsten is door een barokdichter wel eens vergeleken met de verhouding tussen een moeder en haar dochter. Hij voegde er aan toe dat men als dichter geen kans had bij de dochter als men niet op vertrouwelijke voet stond met de moeder. Geen wonder dus dat menige schrijver uit het verleden veel tijd besteedde aan de studie van de retorische beginselen.
De retorica kon domineren omdat ze een centrale plaats innam in het onderwijs. Ze was een van de belangrijkste schoolvakken, zowel in de Griekse als in de Romeinse periode. Wie wil weten hoe de jeugd werd onderwezen, leze de zevende satire van Juvenalis. Ik citeer een paar regels:

Een volle klas
oefent zich in het redeneren tegen
wrede tirannen. Wat ze eerst nog zittend
hardop gelezen hebben, wordt herhaald
terwijl ze staan, en dan hetzelfde liedje,
dezelfde regels nog eens. Arme leraar,
almaar dezelfde kool, om dood te gaan!
Ze moeten juiste toon, genre en thema
precies bepalen; welke tegenwapens
wellicht te wachten staan - de hele klas
leert plichtsgetrouw, maar niemand komt betalen!
(vertaling: M. d'Hane-Scheltema)

Zusters

Dat er ook een nauwe band heeft bestaan tussen de retorica en de andere kunsten is minder bekend. Die band ontstond in de renaissance. Het is ondoenlijk om in een paar woorden aan te geven hoe de retorica zich tot een algemene kunstleer heeft kunnen ontwikkelen; er zijn allerlei factoren die een rol gespeeld hebben. Een van die factoren is de gewoonte die ontstond om de verschillende kunsten met elkaar te vergelijken - op die manier kwamen ze als vanzelf in de invloedssfeer van de retorica terecht.
In de oudheid waren het vooral de literatuur en de muziek die de aandacht trokken. Over de andere kunsten werd heel wat minder geschreven en er was geen filosoof die er een afzonderlijke verhandeling aan wijdde. Algemene beschouwingen over de kunsten ontbraken. Het kwam wel voor dat er een vergelijking werd gemaakt tussen een aantal kunstvormen, maar regel was dat niet en de overeenkomsten die men signaleerde, hielden altijd iets toevalligs.
In de renaissance kwam er meer belangstelling voor schilderkunst, beeldhouwkunst en architectuur en werd het gebruikelijk om de kunsten met elkaar te vergelijken. Een van de vergelijkingen is afkomstig van Leonardo da Vinci. Hij noemde de verwantschap die er (volgens hem) tussen schilderkunst, literatuur en muziek bestond die van ‘zusters’. Schilderkunst was voor hem ‘poëzie die wordt gezien en niet gehoord’, poëzie ‘schilderkunst die wordt gehoord en niet gezien’. En tegen de muziektheoretici zei hij, dat als ze beweerden dat muziek is opgebouwd uit verhoudingen, ze van hem moesten aannemen dat voor de schilderkunst hetzelfde gold.
Dat men op deze manier in de invloedssfeer van de retorica terechtkwam, laat zich goed demonstreren aan de hand van de theorievorming over de schilderkunst.
In de oudheid en ook in de eeuwen daarna werd een schilder, zoals bekend, beschouwd als een werkman en niet in de eerste plaats als een kunstenaar. Toen men in de renaissance vergelijkingen ging maken tussen de schilderkunst, de literatuur en de muziek deed men dat ook niet alleen uit filosofische interesse in de aard van de kunsten. Er speelden ook sociale motieven mee: men hoopte op die manier de status van de schilder en de schilderkunst te verhogen.
Het is begrijpelijk dat men veel interesse had voor vergelijkingen uit het klassieke verleden. De meeste daarvan hadden betrekking op overeenkomsten tussen schilderkunst en literatuur. Een van de bekendste is een passage uit de Ars Poetica van Horatius waarin van een gedicht gezegd wordt dat het ‘een soort schilderij’ is, ‘ut pictura poesis’.

Een gedicht is een soort schilderij: van dichtbij boeit
het een je meer, het andere van verder weg.
Dit vraagt een donker plekje, dat het volle licht,
niet bang voor 't scherpe oordeel van de criticus,
en uitgekeken ben je soms meteen, soms nooit.
(vertaling: P.H. Schrijvers)

‘Rethorica’. Aquarel uit ± 1590

Erg diepgaand is de opmerking niet, maar ze had wel grote polemische waarde want de vergelijking was afkomstig uit een verhandeling die in discussies over literatuur een canonieke status bezat. Vanaf de zestiende eeuw werd de passage dan ook steeds weer geciteerd, geparafraseerd en becommentarieerd, niet door literatuurbeschouwers maar door mensen die zich voor de schilderkunst interesseerden. Zij draaiden de vergelijking om. Ze werd niet meer gebruikt om licht te werpen op een eigenaardigheid van poëzie, maar om de aard van de schilderkunst mee te verduidelijken: ‘een schilderij is een soort gedicht’.
En omdat een schilderij een soort gedicht was, ging men betogen dat allerlei opmerkingen die in het verleden over literatuur gemaakt waren, ook voor de schilderkunst golden. Er werd bijvoorbeeld gezegd dat ook de schilderkunst menselijke handelingen op een ideale wijze uitbeeldt net als de literatuur en men beriep zich dan op Aristoteles en diens leer van de mimesis. Het enige verschil met de literatuur zouden de middelen zijn die gebruikt werden: in het ene geval woorden, in het andere kleuren, lijnen en vlakken. Maar zoiets beschouwde men als een bijzaak.
Ook over het doel dat de schilderkunst nastreefde, bestond nu geen onduidelijkheid meer: dat doel was te leren en te vermaken. Voor de argumentatie verwees men naar Horatius en diens ‘utile dulci’.
Zo werd de theorie van de schilderkunst een amalgaam van ideeën uit de poëtica en de retorica. Met die ideeën was men van jongs af aan vertrouwd; de retorica werd immers op school onderwezen. Ook buiten het onderwijs speelde ze een rol van betekenis. Het is zelfs niet overdreven om te zeggen dat de renaissance in het teken stond van de retorica. Degenen die we meestal als eersten met de periode associëren, de humanisten, noemden zich bijvoorbeeld ‘orator’ en streefden bij alles wat ze deden in de eerste plaats naar maximale welsprekendheid, of het nu om het opstellen van een brief ging, het uitgeven van een klassieke tekst of het schrijven van een morele of historische verhandeling.
Het heeft lang geduurd voor de schilderkunst de band met de retorica verbrak. Het gevolg is dat er eeuwenlang een manier van schrijven over schilderkunst heeft bestaan die een oningewijde van nu alleen maar zonderling zal vinden. Als voorbeeld daarvan lijkt het me niet onaardig een kort citaat te geven uit een zeventiende-eeuwse verhandeling over Caravaggio en Manfredi. Het betreft een lofrede op het werk van de beide kunstenaars. Er staat letterlijk dat er aan hun schilderijen niets ontbreekt. Behalve één ding: ‘dat ze niet kunnen spreken’.

Retorica en muziek

De geschiedenis van de relatie tussen retorica en muziek is een verhaal apart. Ik wil daar de rest van dit artikel aan wijden, met het doel op die manier iets duidelijk te maken van de achtergrond waartegen de laatste roman van Joyce & Co., Cecilia, moet worden gelezen.
Er werd eerder gezegd dat er in de oudheid veel over muziek werd geschreven. Het kwam echter zelden voor dat er een verband werd gelegd tussen muziek en retorica en als het gebeurde, beperkte men zich meestal tot een enkele opmerking. Een van de weinigen die dat niet deden, was Quintilianus, de schrijver van De institutione oratoria. Hij zag allerlei overeenkomsten tussen muziek en welsprekendheid, vooral wat betreft het effect dat ze nastreefden.
Dat men weinig oog had voor overeenkomsten, kwam doordat de antieke muziekleer primair een wiskundige aangelegenheid was. In de loop van de middeleeuwen en de renaissance kwam er meer aandacht voor de retorische aspecten van muziek. Een breekpunt in die ontwikkeling lag in de tweede helft van de zestiende eeuw. In die tijd vormden zich zowel in Italië als in Frankrijk groepen van kunstenaars die geïnteresseerd waren in de relatie tussen muziek en literatuur. Een van die kunstenaars was Vincenzo Galilei, de vader van de astronoom. Hij pleitte voor een retorische muziekbeschouwing en gaf zijn collega's het advies om zich bij het schrijven van muziek te laten leiden door de manier waarop de mensen met elkaar praten.
Een componist moest volgens hem allerlei soorten gesprekken afluisteren, tussen allerlei soorten mensen, bijvoorbeeld tussen hooggeborenen en mensen uit het volk. En hij moest er op letten hoe die gesprekken verlopen, hoe ze klinken.
Galilei was lid van een gezelschap dat bekend is geworden als de Camerata Fiorentina. Het bestond niet alleen uit componisten, er maakten ook dichters deel van uit en geleerde humanisten. Wat ze met elkaar gemeen hadden, was onder andere een afkeer van de polyfone muziek van hun tijd. Het belangrijkste bezwaar ertegen was dat de tekst die ten gehore werd gebracht niet de aandacht kreeg die hij verdiende: hij werd ‘in stukken gescheurd’, vond men, door verschillende woorden tegelijk te laten zingen. Ook de gewoonte om een woord als ‘hemel’ door hoge noten weer te geven en ‘golf’ door golvende lijnen, wekte irritatie op. Men vond het onjuist en ook onzinnig om de betekenis van een enkel woord te benadrukken: het was de taak van de componist om de betekenis van de hele tekst weer te geven, niet alleen die van delen.
‘Het woord is de meester van de harmonie.’ Met die slagzin kan het uitgangspunt van de Camerata misschien het beste worden samengevat. De leden van de groep deden het voorkomen alsof het in de polyfonie precies andersom was: daar zou de harmonie overheersen. Op die voorstelling van zaken is allerlei kritiek denkbaar maar dat is in dit verband een detail; belangrijker is dat door het benadrukken van het belang van het woord de muziek in de sfeer van de retorica terechtkwam.
Afkeer van eigentijdse muziek ging samen met bewondering voor de muziek uit het antieke verleden. Kennis daarover was schaars. De stukken waarover men beschikte, een viertal hymnes, kon men niet ontcijferen, maar men kende wel allerlei teksten en tekstfragmenten waarin over antieke muziek werd geschreven en op grond daarvan had men zich een voorstelling gemaakt hoe ze moest hebben geklonken.
Die nooit gehoorde muziek was het ideaal van de Camerata. ‘Laten we doen als de schilders,’ schreef Galilei, ‘laten we de oudheid als voorbeeld kiezen.’ Men wist dat er in het verleden een nauwe band had bestaan tussen literatuur en muziek en men nam aan dat de verhouding zo was dat de literatuur de muziek domineerde. ‘De oudheid als voorbeeld kiezen’ betekende dus: de muziek ondergeschikt maken aan de tekst. Dat wil zeggen dat van een componist werd verwacht dat wat hij op muziek zette verstaanbaar bleef en dat de betekenis ervan maximale aandacht kreeg; bovendien mocht het ritme van de tekst niet worden verstoord.
Tijdgenoten moet dit idee verbijsterd hebben. Het kwam er op neer dat muziek slechts voor een harmonische achtergrond mocht zorgen, zodanig dat de tekst des te beter zou uitkomen. Alles wat eeuwenlang als het eigenlijk muzikale was beschouwd, werd afgewezen en uitgebannen. En waarom? Omdat het te veel de aandacht zou trekken. Omdat het zou afleiden.
Wie zich een voorstelling wil maken van deze ‘Umwertung aller Werte’ heeft nauwelijks vergelijkingsmateriaal. Het ligt voor de hand om te denken aan de introductie van de atonale muziek, maar zelfs die gebeurtenis zou volgens sommigen niet zo'n radicale breuk betekent hebben met de traditie als de stellingname van de Camerata.
Het bleef niet bij een theoretisch programma; de opvattingen van het gezelschap leidden als vanzelf tot bepaalde muzikale vormen. Een voorbeeld daarvan is het recitatief. Dat voldoet precies aan de eisen die werden gesteld, de plaats van de cadans bijvoorbeeld wordt bepaald door de woorden die worden gezongen. Een van de leden van de groep, Caccini, noemde het recitatief dan ook ‘spreken in muziek’.
De meeste recitatieven hadden een sterk dramatisch karakter. Van de zangers werd verwacht dat ze die dramatiek benadrukten en zich bij de uitvoering van de muziek als een orator gedroegen. Ook toneelspelers werden ten voorbeeld gesteld en op den duur ontstond er een hele code van gebaren, lichaamshoudingen en gezichtsuitdrukkingen die bedoeld was om de inhoud van het lied te ondersteunen.

Titelblad van de eerste druk van de partituur van Orfeo

De Camerata had ook een belangrijk aandeel in het ontstaan van de opera. De eerste opera uit de geschiedenis, Dafne (1598), werd geschreven door Peri naar een libretto van Rinuccini: Peri maakte deel uit van de groep, Rinuccini had contact met sommigen van haar leden. Twee jaar later werd Euridice opgevoerd, ook een werkstuk van Peri en Rinuccini. Beide premières vonden plaats in Florence, in het Palazzo Pitti.
Misschien hadden de ideeën van de Camerata, afwijkend als ze waren, nooit de muziekgeschiedenis gehaald als Monteverdi zich er niet door had laten inspireren. Hij gold bij zijn leven al als een groot componist, ver uitstekend boven Galilei en de anderen. Aan hem is het ook te danken dat de opera een paar jaar na zijn ontstaan het stadium van het probeersel voorbij was: Orfeo dateert van 1607.
Monteverdi was geen lid van de groep en het is waarschijnlijk ook onjuist om hem een geestverwant te noemen, daarvoor waren de verschillen van mening te groot. Het idee bijvoorbeeld dat muziek slechts op de achtergrond een rol zou mogen vervullen, sprak hem in het geheel niet aan. Toch zijn er overeenkomsten. Wat hij met name van de Camerata overnam, was haar retorische houding ten opzichte van muziek, en dat is in dit bestek het belangrijkste.

Het is opvallend hoe snel die houding gangbaar is geworden, niet alleen in Italië maar ook elders in Europa. Belangrijk waren de jaren 1599-1606. In die tijd publiceerde een cantor uit Rostock, Burmeister geheten, een drietal verhandelingen waarin hij, als eerste in de geschiedenis, een muziekleer ontwikkelt die geheel op de retorica georiënteerd is.

Portret van Johann Sebastian Bach door Ihle (± 1720)

De derde van die verhandelingen draagt de volgende titel: Musica poetica: definitionibus et divisionibus breviter delineata. ‘Musica poetica’ betekent ‘de kunst van het componeren’. Wat Burmeister schreef, waren dus leerboeken met instructies hoe men het beste te werk kon gaan bij het schrijven van muziek. Wat dat betreft zijn ze vergelijkbaar met poëticale en retorische geschriften: ook die geven aanwijzingen voor het maken (en beoordelen) van kunst.
Na Burmeister traden al gauw allerlei andere theoretici naar voren die een retorische muziekleer bepleitten. Onder hen waren opvallend veel Duitsers: ik noem Kirchner met diens Musurgia universalis (1650) en - een eeuw later - Matheson met Der vollkommene Capelmeister (1739). Ook in Frankrijk en Engeland was men actief. Beroemd is bijvoorbeeld de Harmonie universelle (1636-1637) van Mersenne.
Wie van het bestaan van dergelijke verhandelingen op de hoogte is, verbaast het niet dat Johann Sebastian Bach in de oudste studie die we over hem hebben - die van Forkel - een ‘declamator’ wordt genoemd: ‘de grootste muzikale dichter en de grootste muzikale declamator die er ooit geweest is, en er waarschijnlijk ooit zal zijn’.
We weten dat Bach op de hoogte was van de retorische technieken en allerlei parallellen zag tussen muziek en welsprekendheid. Onze belangrijkste bron is Birnbaum, hoogleraar poëtica en retorica aan de universiteit van Leipzig en vriend van Bach. Hij schrijft over de componist dat hij:
‘[...] de aspecten die de uitwerking van een muzikaal thema met de retorica gemeen heeft [...] zo goed [kent] dat men hem niet alleen met een eindeloos genoegen aanhoort, wanneer hij uitvoerig op de overeenkomsten tussen beide ingaat en op datgene wat beide kenmerkt, maar ook de vaardige toepassing bewondert van die kennis in zijn werk. Zijn inzicht in de dichtkunst is zo goed als men slechts van een groot componist verwachten kan.’
Bach was geen uitzondering in deze: iedereen in zijn tijd was retorisch geschoold en het was gebruikelijk geworden op parallellen te wijzen tussen spreken en componeren, want het muzikale denken was verretoriseerd. Het beste bewijs daarvoor is de vanzelfsprekendheid waarmee muziek met taal werd vergeleken. Dat gold niet alleen voor vocale muziek, alle muziek werd als een vorm van taalgebruik beschouwd. Vandaar de titel van een recent boek van Harnoncourt over de barok: Musik als Klangrede. Essays und Vorträge (1982).
De oriëntatie op taal en taalgebruik laat zich goed illustreren aan de hand van een commentaar van Carl Philip Emmanuel Bach, een toelichting op zijn sonate in c-klein voor twee violen en basso-continuo:
‘In deze triosonate heb ik geprobeerd met instrumenten zoveel mogelijk uit te drukken, waartoe men anders veel makkelijker de menselijke stem en woorden zou kunnen gebruiken. Dit stuk moet een gesprek uitbeelden tussen een hartstochtelijk persoon, een sanguinicus en een zwaarmoedig persoon, een melancholicus. In het eerste en tweede deel blijven ze met elkaar strijden en proberen de ander van hun gelijk te overtuigen. Aan het eind van dat tweede deel worden ze het met elkaar eens, omdat dan de melancholicus eindelijk toegeeft en het hoofdthema van de ander overneemt. In het laatste deel zijn en blijven ze ook volkomen eensgezind. Ze bevestigen hun vriendschap doordat alles wat de een doet, door de ander zelfs tot in verwisseling der stemmen geïmiteerd wordt.’
De invloed die de retorica op de barokmuziek uitoefende, was alomvattend: ze bepaalde niet alleen het denken over muziek maar ook de compositiepraktijk, en zelfs de manier waarop de muziek ten gehore werd gebracht, droeg een retorisch stempel. Over de theorievorming heb ik het hierboven al gehad. De invloed op het componeren blijkt onder andere uit de opbouw van de muziek - die opbouw is meer dan eens aan redevoeringen ontleend. Een goed voorbeeld biedt het genre van de ‘tombeau’ of ‘funeral’. Dat kende eeuwenlang eenzelfde structuur en die structuur was gelijk aan die van de lijkrede: er was eerst een inleiding waarin de dood van iemand bekend werd gemaakt; daarop volgde een persoonlijke stellingname (rouw), gevolgd door vertwijfeling en troost (hij rust in vrede); en tenslotte was er een besluit.
Een ander voorbeeld om de invloed van de retorica aan te demonstreren, is het veelvuldig gebruik van figuren. Figuren zijn aanduidingen voor bepaalde aspecten van de muzikale taal. Men beschouwde ze als het equivalent van de stijlfiguren uit de poëticaal-retorische traditie; ze hebben ook eenzelfde functie.
Dat de retorica tenslotte ook de uitvoeringspraktijk bepaalde, wordt duidelijk als we een boek als dat van Quantz lezen, Versuch einer Anweisung, die Flöte traversière zu spielen (1752). Daarin komt een hoofdstuk voor dat over ‘de goede voordracht’ handelt. Dat hoofdstuk begint zo:
‘De muzikale voordracht kan met de voordracht van een redenaar vergeleken worden. Een redenaar en een musicus hebben zowel wat betreft het zich eigen maken van datgene wat moet worden voorgedragen als de voordracht zelf een identiek doel voor ogen: zich van de harten meester te maken, de hartstochten op te wekken of tot rust te laten komen, en de toehoorder nu eens in deze gemoedsstemming te brengen dan weer in die.’
Vanwege die overeenkomsten is het volgens Quantz nuttig als de redenaar en de musicus enigszins op de hoogte zijn van elkaars plichten. De rest van het hoofdstuk gaat over die plichten en werkt de parallel uit de openingszinnen verder uit.

Cecilia

Het bovenstaande moet de lezer van Cecilia bekend zijn voorgekomen. De roman handelt namelijk over een oude componist die bezig is met het schrijven van een opera en opvattingen verkondigt die meer dan eens overeenkomsten vertonen met die van componisten uit de barok. Toch is het iemand van deze eeuw - een leerling van Busoni - maar hij weet dat de retorica een belangrijke rol gespeeld heeft in de ontwikkeling van het muzikale denken en zijn eigen ideeën over het maken van muziek zijn ook door de retorica beïnvloed.
Dat laatste blijkt bijvoorbeeld uit zinnen als deze:
‘Voor zichzelf moest de oude man steeds weer de wonderbaarlijke overeenkomsten tussen de kunsten der muziek en der retorica bevestigen: in tegenstelling tot de andere kunsten, met uitzondering van de dans, kenden beide het verloop in de tijd; beide ontwikkelden zich, allotropisch, door de gedurige verandering van hun elementen (geluid en toon), en beide werden door hetzelfde zintuiglijk orgaan waargenomen. Beide kenden een begin, een stelling, een logische uitwerking van verschillende gedachten, de voorbereiding van het einde en een besluit. De rust, de herhaling, en de tegenstelling waren stijlelementen zonder welke geen van beide kon bestaan; zinsbouw in gelede perioden was voor beide even belangrijk en ook de noodzaak tot amplificatie gold voor beide. De dynamiek van zacht en hard, crescendo en decrescendo, verandering van maat, metrum en snel of langzaam, waren voor beide primaire constructiemiddelen. Maar op een hoger niveau was de band het nauwst in de doelstelling affecten, gevoelens en stemmingen in de hoorder op te wekken om hem aldus te overtuigen.’
Dit citaat is gedeeltelijk een vertaling en gedeeltelijk een parafrase van een passage uit een van de oudere studies over de invloed van de welsprekendheid op de muziek, die van Unger uit 1947: Die Beziehungen zwischen Musik und Rhetorik im 16-18. Jahrhundert.Van de componist wordt verteld dat hij goed op de hoogte is van de ideeën die er in vroeger tijd bestonden; het is iemand die zijn Quintilianus kent en Burmeister heeft gelezen. Wat hem in het bijzonder interesseert is datgene wat bekendstaat als de ‘Affektenlehre’. Dat is dat deel van de muziekleer dat over de gevoelens gaat die de muziek kan weergeven en - belangrijker nog - over de gevoelens die ze kan oproepen.
Die belangstelling deelt hij met zijn collega's uit het verleden. Men ging er in de barok namelijk van uit dat muziek een bijzondere macht vertegenwoordigt en het werd als de taak van de componist beschouwd daarvan een maximaal gebruik te maken en de mensen te beroeren (precies zoals het een retor betaamt).
Een mooi voorbeeld biedt de Camerata Fiorentina. Want waarom voelden de leden van dat gezelschap zich aangetrokken tot de muziek uit de klassieke oudheid? Omdat aan die muziek zo'n sterke werking werd toegeschreven, men denke maar aan Orfeus of anders aan de verhalen over Amphion en Timotheus. Van de laatste wordt verteld dat hij dankzij zijn muziek in staat was koning Alexander tot kalmte te brengen als hij nerveus was, maar hem even gemakkelijk tot strijdlust kon opwekken als de situatie dat vereiste, zo groot was zijn macht.
Dit soort anekdotes werd met gretigheid naverteld en het streven van de groep was er op gericht muziek te maken die, als het kon, even succesvol was. Het ontstaan van de opera heeft daar alles mee te maken. In de prologen van de eerste opera's is de macht van de muziek een terugkerend onderwerp en er wordt voortdurend de hoop uitgesproken dat de nieuwe kunstvorm net zo overtuigend zal zijn als de muziek uit het verleden.
Het is ook niet toevallig dat verschillende van de eerste opera's zich met de figuur van Orfeus bezighouden: hij was het symbool van de retorische muziekbeschouwing. Ook buiten de muziek was het in die tijd niet ongebruikelijk om de zanger met de retorica te vereenzelvigen. De campanile van de dom van Florence bijvoorbeeld is versierd met een bas-reliëf dat de vrije kunsten uitbeeldt en de kunst van het goede spreken wordt daar gepersonifieerd door Orfeus.
Monteverdi vergeleek het werk van de componist met dat van een dokter. Zoals het de taak van de een is om mensen te genezen, zo is het de taak van de ander, vond hij, om mensen te ontroeren. Zelf vervulde hij zijn taak voorbeeldig. Tijdgenoten prezen hem daar om en de hoogste lof die ze voor hem konden bedenken, was, veelzeggend genoeg, dat zijn muziek dezelfde werking had als die uit de oudheid.

Portret uit 1644 van Claudio Monteverdi

Zo schreef iemand die aanwezig was bij een muziekuitvoering aan het hof van Padua dat ‘Signor Claudio Monteverdi, de meest beroemde musicus,’ zulke mooie aria's had geschreven ‘dat we naar waarheid kunnen getuigen dat de macht van de antieke muziek hersteld is, want het hele publiek was tot tranen toe ontroerd’.
Hoe groot men zich de macht van de muziek voorstelde, is niet gemakkelijk te zeggen. Soms lijkt het erop alsof men dacht dat ze onbeperkt was (of was dat alleen maar reclame?). De componist uit Cecilia haalt een uitspraak van Quintilianus aan: ‘Verschaf mij de kennis van de beginselen der muziek en ik zal de macht hebben om de emoties van de mensheid op te zwepen of tot bedaren te brengen.’ Theoretici uit de barok waren vaak net zo optimistisch. Zo was er een Duitser die beweerde dat de mensen ‘als was’ zijn en dat de kunst het vermogen bezit hen in elke willekeurige vorm te drukken, in een treurige of een vrolijke, een barmhartige, een kwade of een verliefde:
Een dichter uit die tijd zei het zo:

And as her lute doth live and die,
Led by her passion, so must I.

De gevoelens die werden weergegeven of bij de luisteraar werden opgeroepen, hoefden niet per se die van de componist te zijn. Het schrijven van muziek werd in de eerste plaats beschouwd als een kunde. Het ging er niet om zichzelf uit te drukken, de opdracht was een bepaald thema te behandelen - een bepaald gevoel - en dat moest weloverwogen gebeuren en met inachtneming van allerlei regels.
Wie een indruk wil krijgen van de bedachtzaamheid waarmee men te werk ging, moet het commentaar lezen bij Monteverdi's Il Combattimento di Tancredi e Clorinda. De componist vertelt daar dat hij zich had voorgenomen extreme hartstochten uit te beelden. Het eerste wat hem te doen stond, was een geschikte tekst te vinden. Toen dat was gelukt, moest hij lang nadenken voor hij wist hoe hij hem ten gehore zou brengen, want er waren geen voorbeelden: het soort gevoelens dat hem interesseerde, was nog niet eerder verklankt. Een van de dingen die hij uiteindelijk bedacht, was het herhalen van een toon om woede aan te geven: zestien maal achtereen, heel snel herhaald. Toen de musici het stuk onder ogen kregen, protesteerden ze tegen die herhalingen en weigerden te spelen: ze voelden zich beledigd. Pas toen Monteverdi hun zei dat ze noodzakelijk waren en hun uitlegde wat voor effect hem voor ogen stond, veranderde hun houding.
Ook de componist uit Cecilia beschouwt zijn vak allereerst als een ambacht. Voor het idee dat kunst spontaan tot stand moet komen, heeft hij slechts minachting en hij gelooft ook niet dat het de taak van de componist is zich in zijn muziek uit te drukken. Als hij het over het effect van zijn kunst heeft, klinkt hij vaak net zo optimistisch als sommigen van zijn collega's uit het verleden: wie de retorica beheerst, heet het, kan ‘de claviatuur van de mensenziel’ bespelen.
Het lijkt erop dat de oude man een bijzondere belangstelling heeft voor de macht van de muziek vanwege het erotisch aspect ervan; hij wordt niet voor niets voorgesteld als een eeuwige rokkenjager. In de roman komt een dagboekaantekening voor waarin over dat aspect wordt gefilosofeerd. Het begin van die notitie luidt als volgt:
‘“The Untuning Of The Sky”: opvallend, deze relatie tussen muziek als retorische en muziek als erotische handeling! In beide gevallen is de musicus de actieve speler tegenover een passieve luisteraar; in het eerste geval wordt de luisteraar overreed, aangespoord en in beweging gebracht; in het tweede geval reageert de toehoorder als het ware op de opwekkende liefkozingen van de muziek. Het instrument wordt in de erotische vergelijking geïdentificeerd met het passieve object of slachtoffer dat de luisterende geliefde is. En zoals de speler op zijn instrument speelt, zo speelt de muziek op het instrument van de ziel van de luisteraar, die in vervoering wordt gebracht tot een religieus of seksueel hoogtepunt - meestal, zoals in de zeventiende eeuw, een vermenging van beide elementen.’
Ook in het noteren van dit soort overeenkomsten toont de componist zich een kind van de barok. Het was vroeger namelijk niet ongebruikelijk om in seksuele termen over muziek te schrijven, vooral wanneer het over de werking ging. De componist weet dat: The Untuning Of The Sky (1961) is de titel van een boek van Hollander over muziekopvattingen uit de zestiende en zeventiende eeuw en daarin wordt op de gewoonte gewezen. De dagboekaantekening is een vertaling van een passage uit dat boek.

Eerherstel

In de loop van de negentiende eeuw kwam er een einde aan de macht van de retorica en in die tijd verloor ze ook definitief haar greep op de kunsten. Het is hier niet de plaats om in te gaan op de oorzaken van die ontwikkeling, maar het kan geen kwaad om er op te wijzen hoeveel er toentertijd veranderde op het gebied van het onderwijs - per slot van rekening lag daar altijd het centrum van de macht van de retorica.
In de eerste helft van de negentiende eeuw kreeg men nog les in de welsprekendheid zowel in het middelbaar onderwijs als op de universiteit. Op het einde van de eeuw was de retorica van het programma verdwenen (of speelde op zijn hoogst een marginale rol). Tegelijkertijd kwam er een einde aan het monopolie van de klassieke talen en kregen de natuurwetenschappen voor het eerst een plaats in het curriculum.

Geerten Meijsing nu (1989)

Het gevolg van het een en ander is bekend. Wat ooit tot de bagage had gehoord van iedere ontwikkelde man of vrouw, werd nu een zaak voor specialisten. En zelfs zij hadden soms een geringe dunk van de retorica (en betreurden de invloed op de kunsten).
De laatste decennia is het tij aan het keren en wordt er door onderzoekers gepleit voor een eerherstel van de retorica. Die ontwikkeling is algemeen; zij kenmerkt niet alleen de kunstwetenschappen maar ook de disciplines die zich bezighouden met het soort zaken waar de retorica oorspronkelijk voor bedoeld was: communicatiewetenschap, argumentatieleer.
Tot nu toe heeft die wetenschappelijke ontwikkeling weinig weerklank gevonden in de wereld van de kunst. De meeste interesse treffen we aan in kringen van uitvoerende musici en wel bij diegenen onder hen die zich toeleggen op ‘authentieke’ uitvoeringen. Verwonderlijk is dat niet: wie oude muziek wil spelen volgens de principes die eraan ten grondslag liggen, kan niet om de retorica heen.
In de literatuur lijkt er vooralsnog weinig belangstelling te bestaan voor de retorica, wat dat betreft is Joyce & Co./Geerten Meijsing een uitzondering. Dat hij goed op de hoogte is van de ontwikkelingen op het gebied van het retorica-onderzoek blijkt uit alles; ik heb daar een paar voorbeelden van gegeven. Dat niet alleen zijn romanfiguren maar ook hijzelf het pleidooi voor een eerherstel van de retorica ondersteunt, zal na het bovenstaande nauwelijks een verrassing meer zijn.

Literatuuropgave

Een recent overzicht van de retorica in de oudheid biedt A.D. Leeman/A.C. Braet 1987, Klassieke retorica. Haar inhoud, functie en betekenis. Zie over de ontwikkelingen in de eeuwen daarna G.A. Kennedy 1980, Classical Rhetoric and Its Christian and Secular Tradition from Ancient to Modern Times. Een klassieke Nederlandse studie over het verband tussen literatuur en retorica is S.F. Witstein 1969, Funeraire poëzie in de Nederlandse renaissance. Enkele funeraire gedichten van Heinsius, Hooft, Huygens en Vondel bezien tegen de achtergrond van de theorie betreffend het genre.
Informatie over de relatie tussen de retorica en de andere kunsten vinden we onder andere bij G. Lecoat 1975, The Rhetorica of the Arts, 1550-1650 en H. Mühlmann 1981, Ästhetische Theorie der Renaissance, Leon Battista Alberti. Over het beroep dat de pleitbezorgers voor de schilderkunst op Horatius deden, schreef R.W. Lee 1967, Ut Pictura Poesis. The Humanistic Theory of Painting. Het citaat uit de verhandeling over Caravaggio en Manfredi ontleen ik aan A. Ellenius 1960, De Arte Pingendi. Latin Art Literature in Seventeenth-Century Sweden and its International Background.
Een paar belangrijke studies over de relatie retorica-muziek zijn (behalve degene die ik in de tekst al noemde): D.P. Walker 1949, Der musikalische Humanismus im 16. und frühen 17. Jahrhundert, R. Dammann 1967, Der Musikbegriff im deutschen Barock en J.A. Winn 1981, Unsuspected Eloquence. A History of the relations Between Poetry and Music. Een eerste introductie biedt P. van Dijk/G. van der Leeuw/J. Leusink red. 1983, Musiceren als Brugman. De verbindingen tussen muziek en retorica in de 17e en 18e eeuw. Over het begin van de opera raadpleegde ik B.R. Hanning 1980, Of Poetry and Music's Power. Humanism and the Creation of Opera. Het losraken van de muziek uit de invloedssfeer van de retorica wordt uitvoerig beschreven door J. Neubauer 1986, The Emancipation of Music from Language. Departure from Mimesis in Eighteenth-Century Aesthetics. Een indruk van de huidige stand van zaken in het retorica-onderzoek geeft W.B. Horner ed. 1983, The Present State of Scholarship in Historical and Contemporary Rhetoric. De opmerking aan het slot van het artikel heeft onder meer betrekking op Joyce & Co. 1981, ‘De schrijver en zijn publiek’, in: De Gids 144, 445-451. Wie meer wil weten over de achtergronden van de Erwin-romans verwijs ik naar een interessant artikel van Meijsing zelf ‘Enige kanttekeningen bij de constructie van de Erwin-trilogie’, in: Optima 6, 1988, 222-252.

Nico Laan
Literatuur. Jaargang 6. Amsterdam University Press, Amsterdam 1989

… In haar blote kont…

2011-10-12T18:53:00.000+02:00

Stiltealom. Leraar Nederlands Kamer had zojuist een passage voorgelezen uit hetopstel van Geerten Meijsing, een vrij lang citaat. Dat deed hij niet bij deandere opstellen, wel opmerkingen als prima, goed of kan beter. Zijnkwalificatie van Meijsings werkstuk was zoiets als uitmuntend. En daarna hetgedeelte met de uitsmijter van de passage of wellicht van het gehele verhaal:'… en de vrouw liep in haar blote kont heupwiegend weg.'

Klas IV b van het Triniteitslyceum, begin1967.
Geerten, Kees en Michel hangen tegen het raam

Geertenleerde ik kennen toen de beide derde gymnasium klassen van het Triniteitslyceumin de vierde door elkaar gehusseld werden. Veel meer dan deze ene herinneringaan Geerten heb ik niet. Het was geen goed jaar voor mij: veel ziek(bronchitis) en met resultaat doubleren. Geerten doubleerde ook, kwam in deparallel-klas en ontmoette daar voor het eerst Kees Snel. Een jaar latervertrok hij naar het Stedelijk Gymnasium (jaar 67/68).

KeesSnel kwam in september 1967 in dezelfde klas V beta als ik en daarna bleven wetwee jaar lang klasgenoot tot juni 1969 toen we allebei het eind examengymnasium beta haalden met een typische betalijst: hoge cijfers voor wiskundeen natuurwetenschappen en lagere voor talen met uitzondering voor Grieks enLatijn.

Kees,een wat hautaine jongen die vooral a-sportief was - behalve schaken - en dieniet veel vrienden had. Wij woonden allebei op de Lorentzkade en behalve dat,schaken en de beta-vakken hadden we weinig gemeen. Ik sportte bij deRooms-Katholieke Sportvereniging TYBB, honk- en voetbal. Hij niet. Hij had ietsmet James Joyce, zo liet hij vele malen blijken. In de vijfde klas klasvertelde hij voor de zoveelste maal in de Engelse les dat Joyce de enige groteEngelstalige schrijver was. Van de leraar Engels, de heer Koek, mocht hij eenkeer les geven over Joyce. Koek zelf was ook benieuwd naar de les van Kees,want Joyce gold toen als zeer moeilijk leesbaar. Er was geen vertaling nochtekstuitleg. Helaas was ik toen ziek, maar school- en studievriend MichelJansma en andere klasgenoten vonden het maar niets. Als de voordracht zichbeperkte tot het voorlezen van de vele scabreuze passages uit Ulysses, zoalshij later vele malen zou doen (die van de middle-leg staat me nog bij,hoofdstuk over Kirke) kan ik me daar iets bij voorstellen. En wat jammer is:over Joyce kwamen ze niet veel meer te weten dan in de boekenliteratuurgeschiedenis stond.

Klas VI b van het Triniteitslyceum, maart 1969.Van links naar rechts staan op de foto: Gerard Steenbrink, Joost Pierrot, Henk Mooy, Gert-Jan ter Braak, GerardKol, Gerben Bremmers, Hans de Beer, Nick Smit, Daan van Baarsen, True Meyer,Hans Schumacher, Erikjan Kromhout, Kees Snel, Ad van Velzen, PietHein Strack van Schijndel, Marten Buschman, Eduard van Lent, KeesBroekhof, Michel Jansma, Edy van Roode, Simon Langeveld, Peter Vringer,Bart Jan Kaptein en Rogier.

Inde eindexamenklas, toen ik het gebracht had tot keeper van het tweede (en eenkeer eerste) voetbalteam en tot speler in het eerste honkbalteam van TYBB enbij dat laatste regelmatig genoemd werd in de plaatselijke krant, had Kees eenvriendenkring opgebouwd. We fietsten vaak op naar school. En wisselden vaakallerlei meningen uit. Zo ook op het voetbalveld bij de gymles, toen hij weereens de verkeerde kant opliep of naast een bal schopte of de regels verkeerdtoepaste, verzuchtte hij dat hij toch wel 'bewondering had voor die jongens vanAjax'. In datzelfde jaar heb ik hem opgehaald voor een voetbalsportdag. Omdathij het tournooi vergeten was, waarschijnlijk omdat het hard regende, zat ik inzijn jongenskamer te wachten tot hij eindelijk zijn sportspullen had verzameldinclusief zijn schoenen, die voor voetbalschoenen door moesten gaan, maar infeite zijn dagelijkse schoenen waren, die een beetje op soldatenkistjes leken.Zijn moeder bracht geen thee, zijn kamer was niet bijzonder, wat boeken, eenbed en bureau.

Metklasgenoten, die het examen van 1968 niet gehaald hadden, raakte Kees in hetschooljaar 1968/69 goed bevriend: Erik Jan Kromhout en Piet-Hein Strack vanSchijndel. Beiden hadden al een reputatie opgebouwd in de Haarlemsemuziekwereld. Drummer Piet-Hein had al bij (jazz)bands gespeeld en Erik-Janspeelde virtuoos viool. De laatste mocht mee spelen met Han Bennink op de CultureleDag Happening op het Triniteits van maart 1969. Dat studiejaar was voor hetTriniteits een bijzonder jaar: voor het eerste een leek als directeur (rector),geen censuur meer op het blad Tee-El (daarvoor had het nog de goed-katholiekeAugustijner naam Tolle Lege) en vooral een cultuurverandering: openbreken vande katholieke banden.

Keesbezocht met vrienden Erik-Jan en Piet-Hein - en waarschijnlijk Geerten denk iknu - vaak het Electric Centre op de Bakenessergracht. Zij noemde ditjongerencentrum het Center, terwijl mijn broertje Rob vanuit een anderevriendengroep het Electric noemde.

Eenjaar of twee later, Michel en ik waren opgegaan in de studentenbeweging inAmsterdam, presenteerden Geerten en Kees zich als groep Joyce & Co, dieonderzoek deed naar de decadent-romantiek in de wereldliteratuur. Pfff, het zouwat, dachten wij wereldverbeteraars en bezetters van universiteitsinstituten.Een wereld van verschil, die een goed gesprek niet in de weg stond. Wat laterkwam ik Kees namelijk onverwacht tegen voordat we instapten op station Haarlem.Hij had een eerste klas kaartje, ik tweede klas.

KS:Kom maar gewoon wat rustig zitten, dan betaal je gewoon bij.
Dat hoefde niet, de conducteur liet het afweten.
MB: Wat doe je zo?KS: Ik ben auteur.
Uitgesproken met een geaspireerde ‘t’ en een langgerekte laatste tweeklank.
MB: En wat schrijf je dan?
KS: Artikelen in tijdschriften. Ken je Komrij?
MB: Geloof ik niet.
KS: Komrij, die schrijft in VN, vindt ons goed.
Ik vond VN niet links genoeg, ik las De Groene.
MB: O ja en wat ga je nog meer schrijven?
KS: We zijn met iets groots bezig

Endat bleek!

Foto:

Lily Salomon

Dezeherinneringen heb ik in eerste versie geschreven voor Marcel van den Boogert,die veel belangstelling toonde voor mijn kleine gedachten. Dat was ongeveerdrie jaar geleden. Begin oktober 2011 was ik na een verzopen tocht doorO’Connell Street in Dublin in het Writersmuseum (Parnell Square) en dacht ‘ikschrijf het nu maar eens uitgebreid op’. Op de foto heb ik net de eerste regelsgeschreven op een papier met een James Joyce - Ulysses potlood.
Mijn herinneringen heb ik getoetst aan de documenten op de website van het Triniteitslyceum. Met name over wie nu inwelke klas zat, waren mijn gedachten net even anders dan uit bijvoorbeeld deleraaragenda van Kees Klant bleek.

Marten Buschman
Dublin,Haarlem, Den Haag oktober 2011

Brief aan Jan-Paul (fragment)

2011-10-09T17:42:00.000+02:00

Bij het digitaliseren van mijn oude correspondentie kwam ik het volgende fragment tegen dat ik de moeite van het publiceren op dit blog waard vond omdat het de intensiteit laat zien waarmee ik in een bepaalde periode van mijn leven meedacht, meeleed, meeleefde met mijn literaire held. Ik begon eisen aan hem te stellen!

17 maart 1993

Beste Jan-Paul,

[...] Ik denk dat je me te kort doet als je zegt dat iksneerde. Ik sneerde niet. Integendeel: als ik Meijsing en Freriks verliezers noem, voorzie ik ze van eenlabel dat juist tracht mijn sympathie en betrokkenheid onder woorden te brengen.Ik heb hier over nagedacht, luister: je weet dat vrijwel al mijn “helden” verliezerszijn, in de een of andere zin van het woord: de schrijver Alfred Jarry, derockband Gentle Giant, de componist Alexander Skrjabin, om er een paar te noemen.Toegegeven, ze hebben bij tijd en wijle succes gehad, soms werden ze (vooreventjes) ontdekt en erkend, alvorens ten onder te gaan, maar nooit zul jedergelijke mensen winnaars kunnennoemen. Door het ‘ach gut ja, Skrjabin, hm, ja’ van anderen heb ik me altijdgesterkt gevoeld in mijn eclecticisme. Als ik Geerten Meijsing een verliezernoem, is dat dan ook grotendeels een termof endearment. Het betekent dat hij voor mij Eksteense proporties heeft,dat ik mezelf in hem herken. Juist ook het ambachtelijke aan hem, dat gewroeten gepruts, dat gezanik en geplan, dat gemisluk en dat zelfgehaat is iets datik maar al te goed herken. Als ik boos word over de minder wordende kwaliteitvan wat hij publiceert, is dat niet anders dan de uiting van een zekere teleurstellingin iemand die, zoals je terecht zei, een jeugdheld was. Daar gaat het juist om:ik voel me persoonlijk te kort gedaan!

Liever dan onverplichtend, onsympathiek maakwerk afleverend,ware mij Geerten Meijsing, de stuurse, onhandige, in de grachtengordelposerende “jongen” volgens zijn eigenideaal: de teruggetrokken getormenteerde schrijver van onbegrepen meesterwerken:Geerten Maria Meijsing, alias Joyce & Co, alias Keith Kanger Snell, aliasErwin Garden, de eeuwige JONGEN. Hijzou van mij aan het tiende deel van Erwin bezig mogen zijn, net zoals wat mijbetreft Gentle Giant nu aan hun 25e LP vol met madrigale hard-rock mogen werken.Nog steeds onbegrepen en amper erkend.
Ik wil niet, juist niet, dat Meijsing een Nederlandseliterator is, een Adri, Kellendonk, Joost Z., Mensje van K. Daar is hij tebijzonder voor. Dat hij niettemin precies dàt ambieert, dat vind ik nu juist naar.En dat hij, als hij naar mijn verwachtingen zou werken, thans helemaal niet meerzou werken, integendeel als commies tweede klasse zijn karige brood zouverdienen, laat ik dat benadrukken, doet er geen moer toe. Hij bestaat in ditspecifieke geval niet voor hemzelf, hij bestaat alleen maar voor mij.
Ik heb het vaker gedacht, en na lezing van je brief dacht ikhet weer: misschien ben ik wel een veel grotere melancholicus dan jij. Jij hebtin de loop der jaren een rustige modusvivendi gevonden, je melancholie lijkt soms wel een hobby voor je. Niks optegen, hoor, en vat het niet op als een aanval of een depreciatie, zo bedoel ikhet helemaal niet (leven en laten leven, niet waar?), maar ik ervaar het ouderworden als een voortdurende verarming, een losingbattle. Mijn schijnbaar stoïcisme (komt dat heus zo over??) is meerbedoeld, denk ik, om mezelf te wapenen tegen een dagelijks toenemend onbehagendan om iets uit te stralen of te propageren. Als ik die zekere hardheid nietzou hebben ontwikkeld, zou ik nu in een voortdurende staat van paniek verkeren.Ik vind het langzaam verder afbrokkelen van onze jeugd ondraaglijk, en inplaats van me te weer te stellen tegen het afbrokkelen, heb ik besloten me teweer te stellen tegen het ondraaglijk vinden. Dat is makkelijker en goedkoper,en het voorkomt dat ik een al te grote zonderling word. Bij gebrek aan echtelevensvervulling (vrouw, beroep, vrijheidsstrijd, kinderen, Jezus) moet ditmaar voldoen.

Roberto

In Memoriam Erwin Garden 1972-2011

2011-10-06T05:10:00.002+02:00

In de Volkskrant van 6 oktober 1972, op de de pagina met de rouwadvertenties, vinden we de volgende doodsberichten:

De aandachtige lezer treft, midden onderaan, uitvergroot deze advertentie aan:

Precies 39 jaar geleden. Het lijkt wel eergisteren.
"Onorate l'altissimo poeta;
L'ombra sua torna, ch'era dipartita."
Men vergelijke deze advertentie met de door Geerten Meijsing in zijn scheurkalender weergegeven versie.

(Dank aan Thomas van Grafhorst voor de scans)

ERWINDAG

2011-10-05T11:01:00.006+02:00

'Kunt U zich een dag voorstellen, in het begin van de herfst, een precieze, heldere morgen vol goud waarop de herinneringen zingen, en een zwaan in de vijver waarvan het water nog nooit zo rimpelloos is geweest om een volmaakt gezicht te spiegelen... Twee jaar geleden, op 5 october 1972, is onder zulke, de meest kiese, omstandigheden Erwin Charles David Garden overleden op de leeftijd van 22 jaar.'

(Uit de flaptekst van Erwin)

Boekverslag Geerten Meijsing

2011-09-27T17:15:00.000+02:00

Dood meisje

Geschreven door:	Inge (4 vwo)
Datum ingestuurd:	4 november 2006

Eerste reactie van het boek:

Ik heb dit boek bij vergissing gekozen. Mijn moeder zei dat de schrijfster Doeschka Meijsing erg goede boeken had, maar in de bibliotheek lette ik alleen nog maar op de achternaam Meijsing en pakte dus een boek van Geerten Meijsing.
Ik had dus eigenlijk geen verwachtingen voordat ik het boek ging lezen. Er stond namelijk op de achterkant van het boek ook geen samenvatting of introductie van het boek, zoals bij de meeste boeken. Alleen de titel en de foto zeiden me dat het vast een somber boek zou zijn.

Nu ik het boek gelezen heb, is mijn verwachting inderdaad uitgekomen. Het was een erg somber boek! Het boek ontroerde me erg, al was het soms een beetje té dramatisch. Het begin was zo dramatisch, langdradig en saai, dat ik het bijna weggelegd had. Maar nadat ik me door het begin had heengeslagen, werd het een erg aangrijpend en spannend verhaal.

Samenvatting van het boek

Het boek gaat over een professor die een escortmeisje oppikt, haar in huis neemt en zich als een stiefvader en tegelijkertijd minnaar steeds intensiever met haar gaat bemoeien. Ze is een borderliner, iemand met een (bijna altijd) ongeneeslijke geestelijke stoornis, waarbij je periodes hebt waarin je je fantastisch voelt en gelijk daarna hevige depressieaanvallen hebt.
In het begin lijkt Lily een erg aardig meisje, dat vroeger mishandeld is en daardoor soms een tikkeltje vreemd is. Maar al gauw komt Gardenier erachter dat er meer aan de hand is. Er komen dagen waarin ze alleen maar in bed ligt en hem helemaal vernederd, terwijl ze de volgende dag poeslief samen Disney-films kijken. Op een gegeven moment deelt Lily hem mee dat ze naar Duitsland gaat, om stripper te worden. Ze vertrekt en laat een lange tijd niets van zich horen. Na een tijd belt ze hem op dat het niet goed gaat en hij neemt haar weer in huis. Dit gaat een tijd goed, maar toch vertrekt ze dan weer naar Duitsland. Dat gaat nog een tijdje heen en weer, tot Gardenier helemaal op is. Hij lijdt zelf aan een hartziekte en heeft niet lang meer te leven. Zijn enige levensdoel is nog om Lily op het goede pad te brengen. Hij laat haar opnemen in een gesticht waar meerdere Borderliners in een huis leven, maar al gauw slikt Lily tweehonderdnegentig tabletten van een medicijn! Ze ligt een erg lange tijd in coma en de dokters geven haar op. Maar Gardenier wil haar persé nog verzorgen en neemt haar in huis, met apparatuur en al. Na een tijd is hij zelf zo gek geworden, dat hij de stekkers eruit trekt, Lily gaat dood door gebrek aan zuurstof

Thema en motieven

Er zijn twee hoofdthema’s in dit boek te vinden. De eerste is psychische gestoordheid, de tweede de dood. Het escortmeisje is psychisch gestoord, ze lijdt aan borderline. Blz. 150 (‘’Mooier dan hij het zelf had kunnen verzinnen wist zij haar ondoorgrondelijk verdriet onder woorden te brengen: ‘Er huist in mij een heel klein kwetsbaar meisje, achter de kapotte spiegel zo je wilt, afijn, je hebt die foto’s wel gezien, en dat moet ik uit alle macht beschermen met mijn huidige attributen: mijn lief gezichtje en mijn tieten en mijn kut en mijn sociale vaardigheden. Ik speel altijd toneel. Zodat zij zich niet bloot hoeft te geven in de gedwongen rollen die het impresariaat haar oplegt’.’’) In dit stukje uit het boek geeft precies weer hoe Lily is.
Ook de man, Gardenier is niet helemaal goed in zijn hoofd. Hij loopt het hele boek door bij een psychiater, en dat heeft weer te maken met het tweede thema. Hij loopt bij de psychiater, omdat hij bang is voor de dood. Hij heeft in een coma gelegen en sindsdien koestert hij een grote angst voor de dood. Dit uit hij op Lily, die juist erg uitbundig haar leven lijdt. (Met drugs, verkeerde jongens, het escortbureau en erg veel drank.)

Er zijn een aantal motieven in dit boek.
- Verzet tegen de maatschappij. Blz. 106 (‘’Ze weten niet wat ze met me aan moeten. Liever zouden ze mij terugrijden naar buiten of doorkarren naar de achterkant van het Spital, waar de lijken worden gelost. Daar staan familie en begrafenisondernemer ter wachten om de overschotten in ontvangst te nemen. Teraardebestelling of asbestemming, je weet het niet.’’) In dit stukje geeft Meijsing bijv. zijn mening over de zorgzaamheid van ziekenhuizen. Dit komt nog vaker terug in het boek, bijv. wanneer Lily zich in haar pols heeft gesneden en ze bij het ziekenhuis twee uur moeten wachten op verzorging.
- De dood. In het boek komt het motief dood ook vaak terug. Lily’s vader is dood, Gardeniers vrouw is dood, Gardenier kan elk moment sterven, Lily’s levensstijl kan elk moment haar dood betekenen en de ex-schoonvader van Gardenier (waar hij nog contact mee heeft) is er ook heel erg aan toe.
- Seksualiteit. Er worden door het boek heen vaak seksscènes beschreven. Ook liet Gardenier vaak een escortmeisje komen en Lily heeft gewerkt als escortmeisje.

Verwerkingsopdrachten

BESCHRIJVEND
Beschrijf het uiterlijk van enkele belangrijke personen, uitsluitend op basis van de in het verhaal verstrekte gegevens. Citeer dus.

Over Gardenier:
Blz. 10 (‘’Die man uit Deventer beweerde dat hij sinds jaar en dag (wanneer we in de bronnen teruggaan vanaf 1958), bijna dagelijks een eenzaam heerschap had zien dwalen, wiens natuur die van een zwerver was en wiens verschijning – mager, onwerelds, gegroefde en beproefde kop, met eeuwige hoed en wandelstok die zijn stramme voortschrijding scandeerde – volledig paste in de karakteristiek van een provinciestad.’’)
Blz. 11
(‘’Ook had hij, mijn zegsman, geconcludeerd dat de afwerende hardheid die zijn gezicht kenmerkte, niets anders was dan een masker waarachter een gevoelig en gekwetst mens zich verbergt.’’)

Over Lily:
Blz. 25 (‘’Dit meisje was bepaald te klein naar zijn smaak. Ze had geen jas bij zich en droeg over een laag uitgesneden shirtje (minstens cup c) een openhangende blouse in zebrapatroon, een strakke broek. Haar leeftijd was in orde: ze kon amper de bestelde achttien zijn.’’)
Blz. 27 (‘’Ongecoiffeerde Venetiaanse krulletjes tot in haar nek, een stem die klokte als wijn in het glas en toen ze hem aankeek met die winnende blik, weken haar volle lippen gul uiteen in een klaterende lach. Prachtige tanden in een gulzige mond. Perendrups en frambozenjam.’’)
Blz. 147. (‘’In mum van tijd was ze opgemaakt en aangekleed, krijtbleek gezicht, donkerrode lippenstift en een zwarte avondjurk met spaghettibandjes van Tehen.’’)

VERDIEPEND
Kies één persoon uit het boek, die heldhaftige eigenschappen heeft. Noem die eigenschappen en leg uit waarom je dat zo vindt.

Ik heb gekozen voor Gardenier, de man die Lily in huis neemt. Zijn goede eigenschappen zijn: vastberadenheid, geloof in het goede van elk mens, opoffering, en zijn geduld.
Gardenier is ten eerste natuurlijk al erg aardig dat hij gewoon een vreemd meisje in huis neemt, omdat ze nergens anders naar toe kan. Dit zouden sowieso niet veel mannen/vrouwen doen. En elk normaal mens zou met een borderliner als Lily de moed na een tijd al hebben opgegeven, maar Gardenier gaat zelfs naar Duitsland toe om Lily te zoeken! Terwijl ze hem totaal vernederd en verdrietig heeft achtergelaten. Gardenier zelf heeft te horen gekregen dat hij niet lang meer te leven heeft en dat het gevaarlijk is als hij niet rustig aan doet. Maar toch blijft hij zich met Lily bemoeien. Hij laat het gewoon over zich heen komen als Lily hem weer eens aanvalt, of hem bekogeld met het servies.

Eindoordeel:

Ik vond het verhaal dat verteld werd erg goed en aangrijpend. Het begin van dit boek was erg langdradig en niet te volgen, maar als je eenmaal door het begin heen bent gekomen, wordt het verhaal erg mooi en spannend. Het was ook niet echt noodzakelijk om het begin goed te begrijpen, want de rest van het boek stond er een beetje los van. De schrijfstijl van dit boek is ook wel prettig om te lezen, niet te moeilijke woorden of erg lange onbegrijpelijke zinnen. Maar soms is het net iets té dramatisch geschreven, waardoor het verhaal een beetje onwerkelijk wordt. (Terwijl de schrijver beweert dat het echt gebeurd is allemaal.) Blz. 13(‘’Nogmaals wil ik getuigen dat dit een waargebeurd verhaal is, nog voor het is begonnen; en dat het nog niet afgelopen zal zijn als ik klaar ben.’’)

Ik denk dat de schrijver wil laten zien, dat mensen ook wel eens iets voor een ander kunnen doen, in plaats van altijd aan zichzelf te denken. Ook denk ik dat hij wil laten zien hoe moeilijk het leven van een borderliner is en natuurlijk ook voor de omgeving van de borderliner. (Het smijten met het servies, het totaal afkraken van Gardeniers huis, leefstijl en vrienden.) De schrijver van dit boek heeft erg goed neergezet hoe moeilijk het is om met een borderliner te leven en hoe weinig medicijnen helpen om te genezen. Door dit boek krijg je dus onbewust ook veel informatie over de ziekte borderline mee. Ook kun je door middel van dit boek ook begrijpen dat mensen met borderline niet bewust mensen vernederen, pijn doen en veel aandacht nodig hebben.

Wat verder ook wel te waarderen is aan dit boek, is dat Meijsing je eigenlijk een beetje uitdaagt om zelf ook na te denken. Wat zou ik doen in zo’n situatie? Zou ik ook zoveel geduld hebben gehad met Lily? Zou ik haar überhaupt in huis hebben genomen? Ik zou het niet zo gauw weten…. Misschien dat Gardenier zoveel geduld met haar had, omdat hij zelf ook een beetje zo als zij was en dat hij haar daarom goed begreep….

Als ik het een cijfer zou moeten geven, zou ik het boek een 9 geven. Ik ben van plan om wel meer boeken te gaan lezen van deze schrijver!

(Dit boekverslag troffen we aan op http://www.scholieren.com.
Mocht de schrijfster bezwaar hebben tegen plaatsing, verzoeken we haar contact met ons op te nemen.)

CHERUBIJNTJE

2011-09-21T11:55:00.001+02:00

"Ik bleef bij de poort van de tuin naar hem staan kijken tot hij was uitgedanst en hijgend, stralend op me afkwam. Hij was een beeld van een jongetje, zag ik nu. Hij had lichtblond krullend haar, vrij lang, en ongelooflijk blauwe ogen. Als hij lachte met zijn kleine melktandjes leek het of hij schaterde. Er hing een zeer licht licht om hem heen alsof God de vrolijkste van zijn cherubijntjes even zonder stempel had uitgeleend."

(Moord, door Doeschka Meijsing, pg. 40)

MEIJSING EN GISSING

2011-09-15T11:03:00.002+02:00

Thomas van Grafhorst maakte ons attent op het onderstaande stuk, oorspronkelijk gepubliceerd in The Gissing Journal van januari 1993. De auteur is gepensioneerd docent Engelstalige letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam.

Geerten Meijsing, a Dutch Gissing Enthusiast

Bouwe Postmus
University of Amsterdam

When the Dutch publishers, Arbeiderspers, in 1989 brought out in their prestigious series of biographical works, Privé-Domein, a new1) translation of Gissing's Private Papers (George Gissing: De Intieme Geschriften van Henry Ryecroft ), 2) the name of its translator was quite familiar to those readers who are trying to keep up with the latest developments in the field of Dutch prose fiction. Geerten Meijsing (b. 1950) is one of Holland's most productive and intriguing young writers. His early work, characterized by a slightly precious style and the conscious adoption of a romantic decadent's pose, was published under the pseudonym of Joyce & Co and his fondness for mystification was later confirmed by the adoption of another pseudonym for his novel Een Meisjesleven (A Girl's Life, 1981), which he published under the (female) name of Eefje Wijnberg.
After winning the prestigious AKO prize for fiction (roughly equivalent to the English Booker Prize) in 1988 for his novel Veranderlijk en Wisselvallig (Changeable and Fickle), his name was recently on everybody's lips again after the publication of his roman à clef, De Grachtengordel 3) (The Ring of Canals, 1992). In De Grachtengordel he gives a penetrating and satirical sketch of the literary scene in Amsterdam, with its in-crowd of publishers, publishers' readers, aspiring and established authors, and the whiff of scandal surrounding its publication has contributed not a little to Meijsing's name becoming a household word in Dutch contemporary writing. His frequently professed identification with Gissing in this novel about the world of pushy authors jockeying for position takes the form of two Gissing quotations he has prefixed to it: “A Trade of the Damned” and “The Art of Fiction has this great ethical importance that it enables one to tell the truth about human beings in a way which is impossible in actual life” (Gissing's Commonplace Book ). From them one thing emerges clearly – Meijsing will be taking the measure of literary Amsterdam with a yardstick borrowed from Gissing. Two particular instances of Meijsing's more incidental allusions in De Grachtengordel to Gissing’s oeuvre must suffice. There is the inversion of the well-known story (Private Papers, Spring XII) of Ryecroft's acquisition of a first edition of Gibbon, which it takes him two long journeys to carry home: “In the last few days he had begun to sort out his books; he had almost broken his back in carrying the heavy, complete edition of his precious Gibbon to the second-hand bookshop at the Leliegracht; twice up and down and half a day wasted for a few quid.” 4) And then there is the more straightforward (but sadly mistaken!) reference in which the protagonist compares himself to “Will Warburton, who voluntarily gave up his brilliant university career when a distant cousin of his started a grocer's shop in the university town.” 5). Surely, Meijsing was thinking of Godwin Peak's uncle setting up Peak's Dining and Refreshment Rooms in Kingsmill in Born in Exile .
The extent to which Meijsing recognizes his own values and experiences in Gissing's may be gauged from the blurb of his translation of The Private Papers : “I have come to identify myself so much with this unhappy man, I understand him so well in all of his fatal decisions and enthusiastic impulses, that I shall continue to be engrossed in the details of his biography.”
More specifically Meijsing acknowledged his debt to Gissing in an interview for the Dutch weekly magazine HP/De Tijd . 6)
After commenting on the relative scarcity of books in Meijsing's Italian home, the interviewer writes: “The few books that are to be found on his shelves Meijsing lovingly calls his books of consolation, like the works of the late nineteenth-century English author George Gissing. He hands me a novel by Gissing: 'This is New Grub Street , the book I had in mind when I was writing De Grachtengordel . Gissing writes about similar literary feuds and he describes the duality between fame and money on the one hand and drudgery and art on the other.'”
Meijsing first revealed himself as a Gissing apologist and enthusiast in a contribution to the Dutch literary monthly Maatstaf in October 1988. 7)
The issue was especially concerned with the theory and practice of the autobiographical genre, and it contained articles on the autobiographies of Franz Grillparzer and Alma Mahler, Paul Léautaud and John Cowper Powys, Oswald Spengler and Benjamin Robert Haydon, Goethe, Gibbon and Gissing. Meijsing's article for the greater part consists of a selection from and translation of Gissing's Diary . 8)
To Meijsing Gissing's life is exemplary – of all the misery, struggles and disappointments of a writer's existence, of the regret about a way of life turned away from social conventions, of the clash between physical desire and the lofty image of the noble love for an intellectual woman – exemplary too, in a positive sense: of his perseverance and endurance, his great erudition and wide-ranging interests, his restless movements, and above all his keen sense of perception and his cynical phrasing. Meijsing characterizes the Diary as consisting largely of factual, a-literary entries about the weather, the various complaints that Gissing the hypochondriac suffered from, the progress of his work, the food he ate or rather how it did or did not agree with him, his visitors, the letters he received and the books he read. Meijsing is struck by the fact that Gissing rarely failed to mention the price of anything and usually complained that it was too high.
He is disappointed in his hopes of finding details about Gissing's sexual life and concludes sadly that we are still forced to speculate about the precise nature of Gissing's relationships with Mrs. Williams, Miss Curtis, Edith Sichel and Connie Ash. He comments on the discrepancy between the passionate love letters to Gabrielle Fleury and the minimal reflection of the affair in the Diary. Also he makes a stylistic comparison between Gissing's diary entries on his journeys to Italy and Greece and his travel-book By the Ionian Sea, and argues that the stylistic terseness of the Diary contrasts strikingly with the emotional intensity found in, eg, the final sentence of By the Ionian Sea. Perhaps we should not be surprised that Meijsing, a (born?) Dutch exile in Italy, regards the accounts of Gissing's travels in Greece and Italy as “the unquestioned pinnacles of his Diary.”
Towards the end of the HP/De Tijd interview Meijsing formulates what amounts to a literary manifesto: “With me literature comes first. Should anyone call me to account, I need not feel ashamed at any rate of my artistic conscience. Loyalty to friends or to art, whoever cannot keep these apart, confuses two different sets of values. You may say tell your friends straight to their face, but that is not the way it works for a writer. He must look at the world without scruples and use anything, however miserable, as material for his art. It is a dreadful observation, but ultimately I put the pact with art over the pact with my friends. I may end up in utter loneliness, completely abandoned by wife and friends ... that will be the price I may have to pay.
In any case nobody could accuse me of indolence.” How those sentiments remind one of Gissing's as expressed in a letter to Algernon: “When I am able to summon any enthusiasm at
all, it is only for Art. – How I laughed the other day on recalling your amazement at my theories of Art for Art's sake! Well, I cannot get beyond it. Human life has little interest to me – on the whole – save as material for artistic presentation. I can get savage over social iniquities, but even then my rage at once takes the direction of planning revenge in artistic work.” 9)
Despite a provocative (only half facetious?) definition of authorship, which may reveal more of his own than of Gissing's views on the subject – quite alien as it is to Gissing's world – (“Don't forget that a genuine writer would never use public transport”), one feels that the Dutch should be grateful to Meijsing for proving himself the ideal Gissing reader and mediator of Gissing's ideals and values that have been unfashionable for too long.

1.    The first Dutch translation appeared in 1920: Uit de Nagelaten Papieren van Henry Ryecroft,    translated by A. Gorter-De Waard (Arnhem: Van Loghum, Slaterus & Visser, 1920).
2.    George Gissing: De Intieme Geschriften van Henry Ryecroft, vertaald en van een nawoord voorzien door Geerten Meijsing (Amsterdam: Arbeiderspers, 1989).
3.    Geerten Meijsing, De Grachtengordel (Amsterdam: Arbeiderspers, 1992).
4.    De Grachtengordel ; p. 126.
5.    De Grachtengordel , p. 65.
6.    Ad Fransen, “Onder de Gordel,” HP/De Tijd , 21 August 1992, pp. 38-43.
7.    Geerten Meijsing, “De Dagboeken van George Gissing,” Maatstaf , September-October 1988, pp. 129-41.
8.    London and the Life of Literature in Late Victorian England: The Diary of George Gissing, Novelist, ed. Pierre Coustillas (Lewisburg: Bucknell University Press, 1978).
9.    Letter of 12 June 1884, The Collected Letters of George Gissing, vol. II, 1881-1885, edited by Paul F. Mattheisen, Arthur C. Young and Pierre Coustillas (Athens, Ohio: Ohio University Press, 1991),    pp. 223-24.

DROMEN & DEMONEN

2011-09-07T10:28:00.001+02:00

Op een oude webpagina van uitgeverij Luitingh Fantasy troffen we, verdwaald tussen foto's van bebaarde, pijprokende auteurs en titels waarin veel elfen, orcs en magische zwaarden figureren, de volgende biografie aan. Als kopje simpelweg 'Geerten Meijsing', gevolgd door data en plaatsen, maar wij vonden de naam van de site fraai en passend genoeg om als titel dienst te doen. Het stuk is niet ondertekend.

Geerten Meijsing is de schrijver van een oeuvre waar critici een beetje radeloos van worden. De ene keer vinden ze zijn werk prachtig en diepzinnig (en geven ze hem de AKO-prijs), de andere keer keren ze zich mokkend van de "smeuïge amourettes" af. Meijsing houdt zich ondertussen voornamelijk bezig met schrijven (en overleven) in Frankrijk en Italië.

Geerten Meijsing wordt in 1950 geboren in Eindhoven, hij is het broertje van Doeschka Meijsing (1947). Het welgestelde, kunstminnende gezin verhuist al snel naar Haarlem, waar de vroegwijze Geerten zich vooral terugtrekt in de huiselijke sfeer. De lagere school betekende vooral verveling en ergernis. "Mijn ouders hadden me al lang zelf leren lezen en schrijven, met als gevolg dat sommige leraren me hun boodschappen lieten doen," vertelt Meijsing in een interview met De Standaard. De beste educatie krijgt Meijsing thuis, waar zijn moeder urenlang voorleest aan het hele gezin, "zelfs toen ik al in de twintig was en na maanden zwerven weer even thuis."

Op de middelbare school leest hij op aanraden van een oudere vioolleraar boeken van James Joyce en Gustave Flaubert, wordt lid van een Joyce-kring en begint met vriend Kees Snel (Keith Snell) verhalen te schrijven onder het pseudoniem 'Joyce & Co'. "We hadden een hoogdravende poëtica geschreven die Nova Decadentia heette en die tot onze stomme verbazing aanvaard werd door De Gids, met onze foto erbij zelfs." Het zou de aanloop vormen voor het echte werk: een trilogie die begint met de roman Erwin, die in 1975 werd gepubliceerd. Erwin is - net als de twee andere delen van de trilogie, Michael van Mander (1979) en Cecilia (1986) - een ambitieuze roman waarin de ideeën uit de Nova Decadentia tot volle wasdom komen. De thematiek is vanaf dat moment bepaald: schoonheid, liefde en schrijven - de driepoot, waar ook Meijsings latere boeken op zullen rusten. Interessant, maar maniëristisch, zo zullen de meeste critici de trilogie bestempelen. In het boek laat Meijsing weliswaar zien hoe goed hij het schrijven beheerst en hoe erudiet hij is, maar aangrijpende literatuur levert het nauwelijks op, volgens hen. Het blijkt een botsing van opvattingen die nog lang zal naklinken: literatuur als afbeelding versus verbetering van de werkelijkheid.

In 1977 verhuist Meijsing naar Italië, ziek als hij is van het Nederlandse culturele en fysieke klimaat. "Ik heb altijd wel geweten dat mijn toekomst niet in dit spuuglelijke land kon liggen. Hier is alles koud, lelijk en onvriendelijk." Hij verblijft twee jaar in een klein hotel in Belagio, en verhuist dan naar Lucca. "Het leven was daar niet makkelijk, maar dat was net leuk. De kachel rookte mijn huisje gitzwart en ik moest in de winter zelf het hout gaan sprokkelen. Toch verkies ik zo'n monnikenbestaan boven het gemakkelijke leven in een stad als Amsterdam." In de jaren tachtig zet hij de activiteiten van Joyce & Co voornamelijk onder eigen vlag voort en publiceert hij novelles en brieven. De grote doorbraak komt als hij in 1987 onder eigen naam de roman Veranderlijk en wisselvallig publiceert, die in 1991 een literaire tegenhanger zal krijgen in de vorm van Altijd de vrouw.

Voor Veranderlijk en wisselvallig krijgt Meijsing prompt de Ako Literatuurprijs. Eerder wist hij de literaire wereld flink te stangen met Een meisjesleven (1981) dat onder het pseudoniem Eefje Wijnberg wordt gepubliceerd en een commercieel succes blijkt.
In de jaren negentig zet hij deze lijn door met romans als Altijd de vrouw (1991) en zijn sarcastische sleutelroman over de Nederlandse schrijverswereld, De grachtengordel (1992). Hij werkt voort aan zijn magnum opus, De ongeschreven leer dat in 1995 uitkomt, maar dat door de kritiek wordt gekraakt. Meijsing valt in een zwart gat, raakt depressief en krijgt hartklachten. Ook doet hij een zelfmoordpoging. "Als je eenmaal die Medusakop hebt gezien, blijf je die met je meedragen. Ik heb wel een dieper en zwarter inzicht gekregen, ben behoorlijk laconiek geworden. Je moet je idealen opgeven." De roman Tussen mes en keel (1997) beschrijft deze woelige periode in zijn leven. Voor deze roman krijgt Meijsing in 1998 de Gouden Uil. Niet dat hij veel met prijzen op heeft overigens, hij heeft ze ooit "een belachelijk soort schouderklopje" genoemd. Maar ook die kunnen soms weldadig aanvoelen.

De kritiek is sowieso zeer wisselend geweest: zijn eerste boeken werden nog welwillend besproken, later werden de recensenten veel kritischer, zelfs toen Meijsing de AKO-literatuurprijs en de Gouden Uil had gekregen. Arjan Peters in de Volkskrant: "Op welhaast slinkse wijze heeft hij zich een publiek verworven, dat bijvoorbeeld warm liep voor de nuchtere Hollandse liefdesverhalen in Veranderlijk en wisselvallig (1987), waarna de schrijver met de hooggestemde tegenhanger van de 'tweedekker' op de proppen kwam: Altijd de vrouw (1991). Al liet hij merken dat hij de hand niet omdraaide voor het opdissen van een reeks smeuïge amourettes, we moesten goed begrijpen dat die in zijn oeuvre alleen een plaats kon krijgen, mits er die 'ethische pendant' op volgde."

Ook de roman Dood meisje uit 2000 werd zeer wisselend besproken. Menno Schenke noemde het boek in het Algemeen Dagblad een boek dat je meerdere keren kunt lezen. "Dood meisje is een bijna satirische, scherp geschreven roman over een hoogleraar van begin 60 die door zijn liefde en lustgevoelens voor het meisje Lily zo wordt geobsedeerd, dat dat hun beider ondergang wordt." Arjan Peters was in de Volkskrant echter veel minder positief: "Een oud boek in een hedendaags jasje. De terzijdes zijn leuk, maar voortdurend blijft bij de lezer het verlangen naar een bevlogen 'ethische' wending knagen."

Meijsing is een auteur die explosief schrijft: na een lange incubatietijd wordt het boek vrijwel in een ruk op het papier gezet. "Ik schrijf met allerlei elixers en krachtopwekkende middelen omdat ik dag en nacht doorga," zegt hij in De Morgen. "Als ik begin te schrijven, moet het eruit. Die toestand van slapeloosheid is erg ongezond, maar weldadig voor het schrijven. Je wordt high, je kan gedachtesprongen maken, je krijgt inzichten. Ik zie het boek helemaal in mijn hoofd tot in elke zin. Ik weet precies op welke plaats ik welk woord wil hebben of waar het weg moet." Meijsing woont inmiddels in Zuid-Frankrijk, hoopt nog altijd naar Italië terug te keren, maar blijft verbonden aan zijn geboorteland via de taal. "Het is een mooie, gecompliceerde en handzame taal. Het kan mooi klinken: het ritme, de klank, met versnellingen en vertragingen. Het leest ook mooi voor. Eigenlijk ben ik met taal getrouwd."

IN TAAL DOET HIJ HET

2011-08-31T13:46:00.004+02:00

Armas y Letras bestaat nu ruim een jaar. De eerste tijd hadden we niet te klagen over het aanbod van kopij, maar de laatste maanden is het steeds moeilijker geworden om elke week met een substantiële bijdrage te komen. Vaak hebben we genoegen moeten nemen met het plaatsen van een foto met onderschrift. Ook leuk, maar niet wat ons voor ogen stond toen we met dit weblog begonnen: een verzamelpunt van serieuze studies over het werk van Geerten Meijsing en Joyce & Co., een forum van liefhebbers, moest Armas y Letras zijn. We lossen deze impasse voorlopig op door het over een iets andere boeg te gooien. De komende tijd publiceren we op deze plaats stukken die her en der op het internet te vinden zijn. Op die manier willen we informatie die anders misschien ongelezen blijft voor u beschikbaar maken. Ondertussen hopen we natuurlijk dat u, wie weet aangestoken door het vaak persoonlijke karakter van deze op het web bijeengelezen stukken, ertoe aangezet wordt om ook zelf uw affiniteit met het oeuvre van Meijsing te verwoorden. Uw bijdrage is meer dan ooit welkom!
We starten dit nieuwe seizoen met een tekst van Sander van der Meijs, van beroep ICT-tekstredacteur. Van zijn website www.ranselrazer.nl is de volgende appreciatie afkomstig:

IN TAAL DOET HIJ HET

door Sander van der Meijs

Jaren geleden kreeg ik van mijn moeder Geerten Meijsings De grachtengordel cadeau, het enige boek van hem dat ik ineens niet meer blijk te bezitten. Daarbij reken ik overigens bewust buiten de dubbelroman die hij samen met zijn zus geschreven heeft, want Doeschka heeft op mij nooit enige aantrekkingskracht uitgeoefend. De grachtengordel gaat over de schrijversscene in Amsterdam, dat weet ik nog, maar verder kan ik mij er weinig tot niets van herinneren, al weet ik mij tegenwoordig wel levendig in te beelden dat Amsterdam slecht samengaat met Meijsings hoofdpersoon, Erik Provenier. Die kan zich onmogelijk thuis hebben gevoeld tussen mensen die de compromissen zoeken waarmee ze in het gevlei kunnen komen van de massa. Provenier heeft niets te maken of te breken bij De wereld draait door, om maar eens een actueel anachronisme te gebruiken.

Na De grachtengordel kwam voor mij Veranderlijk en wisselvallig, een boek dat me verraste en waarvan ik mij nog wel degelijk iets herinner, hoe het glas van een autoruit ineens brak, zonder dat het aan diggelen ging, waardoor de bestuurder het zicht op de Italiaanse brug waarop hij reed volkomen verloor. En ik weet dat het over vrouwen ging, tenminste, over de veelslachtige houding die Provenier heeft ten opzichte van die onbegrijpelijke wezens. En daarmee heb ik de twee grootste thema's in het werk van Geerten Meijsing te pakken, vrouwen en literatuur, als je de Citroën DS tenminste buiten beschouwing laat, wat ik toch maar doe, aangezien ik, hoewel ik de snoek prachtig vind, hoegenaamd niets van auto's weet.

Met deze twee boeken achter mijn kiezen was ik voor mijn leven gefascineerd door Geerten Meijsing. Ik ben op zoek gegaan naar zijn vroege werk. Erwin kwam ik gelukkig al snel tegen in een antiquariaat, een boek dat ik dapper en in opperste verveling heb uitgelezen, een verveling die ik iedere keer weer opzocht en waar ik niet van los kon komen. De andere twee delen van zijn trilogie waren minder makkelijk te krijgen. Vooral naar Cecilia heb ik lang moeten zoeken, maar ondertussen vertoonde Provenier zich andermaal aan mij als minnaar, in Altijd de vrouw en later in Een meisjesleven, dat ik gelukkig heb bemachtigd in een eerste druk, waarin Eefje Wijnberg nog wordt aangeprezen als 'dé ontdekking van tien jaar vrouwenliteratuur'. De eerste zin zegt het eigenlijk al: “Ik ben geen schrijfster.” Het zou me niet verbazen als Provenier me van tevoren al verklapt had dat hij dat boek onder haar naam geschreven heeft, in Altijd de vrouw, inclusief verwikkelingen die uit de personificatie waren voortgekomen. Want de vorige boeken over Provenier worden er altijd weer bijgehaald, als had hij ze zelf geschreven. Zo zou je bijna geneigd zijn te denken dat Erik Provenier gelijk staat aan Geerten Meijsing, maar daar blijf ik voorzichtig mee. Ongetwijfeld mythologiseert Meijsing zijn eigen belevenissen en put hij er schaamteloos uit voor zijn boeken. En ik geloof direct dat hij inderdaad de bommelding heeft verzorgd die in 1996 de uitreiking van de AKO literatuurprijs verstoorde, wat hij Provenier laat doen in Tussen mes en keel, waarin die zijn gang door de gestichten beschrijft en zijn zelfmoordpoging, zonder twijfel ook op waarheden gebaseerd. Want waarom zou je het materiaal niet gebruiken als het er is. Je hoeft toch niet bang te zijn dat je het over jezelf hebt, omdat je het hebt over je hoofdpersoon. En die kun je op elk gewenst tijdstip van jezelf losmaken, als je er klaar mee bent en ergens anders heen wilt, wat in het leven een stuk minder makkelijk gaat dan in de literatuur. Met de werkelijkheid ben je zelf onlosmakelijk verbonden, waardoor die chaotisch en verwarrend wordt. Alles gebeurt door elkaar en het stikt er van de losse eindjes, eindjes die binnen een verhaal keurig kunnen worden verzwegen of stevig en onopvallend aan elkaar geknoopt, alsof het zo hoort. Ik heb me trouwens voordat ik Tussen mes en keel las eerst nog verdiept in een eigenaardig vervolg op de Erwin-trilogie, De ongeschreven leer, een werk waar de schrijver inderdaad zijn verstand aan moet hebben verloren. Het is een cijferroman in 499 bladzijden, 144.000 woorden en 499 voetnoten. Dat alleen al geeft aan met welke overweldigende ambities het boek geschreven is. Meijsing schrijft ongegeneerd grootse literatuur, en daarbij heeft hij natuurlijk lak aan de lezer, die, zoals hij maar al te goed weet, een broertje dood heeft aan al dat moeilijke gedoe. De lezer zal het boek dan ook links op de salontafel hebben laten liggen, maar mij heeft hij met De ongeschreven leer geweldig voor zich ingenomen, want ik houd van dat soort fratsen, alleen al omdat ze uitstralen hoezeer zo'n roman een totaalkunstwerk is, waarvan elk aspect is uitgebalanceerd, een doordachte eenheid. Waarbij ik wel moet aantekenen dat het boek er niet in is geslaagd om op me over te brengen wat het me vertellen moest, waaruit u op uw beurt kunt opmaken dat het boek ook voor mij is mislukt. Maar ik houd van Geerten Meijsing, alleen al omdat hij deze greep naar het ultieme heeft gewaagd en dat hij de tour de force heeft volbracht. Bovendien heb ik me ondanks mijn onbegrip prima vermaakt bij het lezen van het boek. En voor mij is dat toch nog altijd het enige criterium waarmee ik een werk beoordeel. Dat klinkt misschien oppervlakkig, maar u moet weten dat er zeer verschillende manieren zijn waarop men mij vermaken kan. Zo vermaakte ik mij bij Erwin in mijn verveling, omdat het boek nu eenmaal over de verveling gaat, waardoor werkelijkheid en fictie ineens angstaanjagend tegen elkaar aanschurkten. Maar een absolute voorwaarde voor mijn vermaak is dat een boek vermakelijk geschreven is, dat het me niet van het spoor duwt met ongemakkelijke fouten en foutjes. En wat dat betreft ben ik bij Geerten Meijsing nooit aan het verkeerde adres geweest, al kwam ik in zijn laatste boek wel een paar keer de woordgroep 'dat komt omdat' tegen, een constructie die in negentig procent van de gevallen niet 'omdat', maar 'doordat' vereist. Dan moet je maar een alternatief verzinnen, ik ben nu eenmaal de kniesoor die daar over struikelt. Maar verder beschuldig ik hem alleen van een niet minder dan superieure stijl, waarmee hij me ook van De ongeschreven leer heeft laten genieten, of ik er nu iets van leerde of niet. En mijn leven is nog niet ten einde, terwijl juist dat boek met nadruk is genomineerd voor herlezing. Nieuwe ronden, nieuwe en betere kansen, nu ik ouder ben en vruchtbaarder aarde. En ondertussen gaat het leven van Provenier almaar verder, met mij iedere keer weer voor een euro of vijfentwintig op de eerste rij. Ik heb zijn belevenissen met die borderliner gevolgd, waarmee hij zichzelf meer dan uitputte, en met zijn dochter, die ik nog kende uit de tijd dat ze naakt rondliep in de tuin van zijn bouwval nabij Lucca. Provenier is een kennis van me geworden. Ik weet wat hem bezielt en bezig houdt. Ik weet wat hem kan inspireren, waardoor hij van slag raakt. Ik ken hem beter dan menig vriend van vlees en bloed, omdat hij zich altijd helemaal en open aan mij heeft getoond. Provenier is een vriend, die net als ik is verslingerd aan literatuur en filosofie en die me altijd weer kan verrassen met zijn uitgebreide kennis, met zijn passie en met zijn onbezonnenheid. Hij is een vriend waarin ik oprecht ben geïnteresseerd en waar ik dus altijd de tijd voor neem. Geen wonder dus dat ik ook weer het laatste boek van Geerten Meijsing aanschafte, Siciliaanse vespers.

Ik wist niet wat me overkwam. Het leek wel humoristisch wat ik daar las. Ik moest er om lachen, het was vrolijk en gevat. Het was jongens onder elkaar, bepaald even wennen. Is hij gezond geworden op zijn oude dag, vroeg ik me vertwijfeld af, bevroedend dat ik Geertens vrolijkheid geen heel boek uit kon houden. Gelukkig veranderde de toon toen er een vrouw ten tonele verscheen en nam de mengeling van euforie en zwartgalligheid de teugels weer in handen bij het spel van wederzijdse opgeilerij dat daarop volgde. Zo herkende ik weer mijn Provenier en hielden de gebeurtenissen me op het puntje van mijn stoel, meer dan ooit, in de stellige overtuiging van de kwade afloop. De tekenen hadden zich getoond, al wenste Erik Jan die niet als zodanig te interpreteren. Sterker nog, hij zag ze volledig over het hoofd.

Natuurlijk liep het slecht af. Maar het waren niet zozeer de gebeurtenissen die me schokten, die had ik aan zien komen. Het was voornamelijk de doffe taal waarin ze werden beschreven, die deed het met me, de absolute tegenpool van de springerige zinnen in het begin. Het leven was er uit verdwenen en juist daarvan ging mijn hart zowat stilstaan in emotie.

(copyright zie http://creativecommons.org/licenses/by-nc/3.0/nl/)

Bibliografie Eefje Wijnberg

2011-08-11T14:10:00.008+02:00

Na bibliografieën van Joyce & Co en Geerten Meijsing moet ook nog de kleine lacune worden gevuld van het werk dat Meijsing onder het pseudoniem ‘Eefje Wijnberg’ publiceerde. De bibliografie van het primaire werk was snel samengesteld, die van het secundaire werk is een aanzet. Aanvullingen zijn meer dan welkom!

Primair (geannoteerd)

· Een meisjesleven, Amsterdam (De Arbeiderspers) 1981.

Roman. Op de voorkant van het boek is een afbeelding te zien van Recling figure van de Amerikaanse kunstenaar Edwin Dorris (1919). Van hem werd in februari 1981 een portfolio opgenomen in Maatstaf (eveneens uitgegeven door De Arbeiderspers) met onder meer een foto van hetzelfde werk. Het betreft overigens geen afbeelding van een foto maar van een olieverfpaneel (36,5 x 44 cm). Op de achterkant van het boek staat een foto van Hetty van den Berg, de toenmalige partner van Geerten Meijsing, die model stond voor het personage Eefje Wijnberg. De foto is gemaakt door Claudio Meister, een pseudoniem van Frans Verpoorten jr. Hoewel de ware identiteit van de schrijver in 1981 al vrij snel bekend was, vermeldt Wim Hazeu nog in 1987 in Het literair pseudoniemen boek ‘Hetty van den Berg’ als auteur achter het pseudoniem. In 1990 verscheen een tweede druk van de roman onder de auteursnaam Geerten Meijsing, met diens foto op de achterkant. In de tweede druk (op dunner papier) ontbreekt de opdracht ‘Voor mijn dochter’ en de tekst op de eerste pagina die het boek aanprijst als ‘dé ontdekking […] van tien jaar vrouwenliteratuur’, ‘een feministische roman van de eerste orde’ en ‘de generatieroman van de bewogen jaren zestig en zeventig die nog altijd niet geschreven was’. Door de toevoeging van een voorwoord is de paginering van beide drukken gelijk.

· ‘Het fenomeen van de bassist’. In: Martin Ros (red.), Rose verhalen, Amsterdam (De Arbeiderspers) 1981 (blz. 215-232).

Verhaal. Meijsing aan Kees Snel op 2 mei 1981 over de bundel waarin deze tekst verscheen: “Het boek ziet er niet mooi uit, en de verhalen zijn zonder uitzondering allemaal erg slecht, zodat het niet moeilijk is de onze te laten glanzen” (Werkbrieven 1968-1981, blz. 164). “De onze” is een bewust meervoud: in dezelfde bundel verscheen ook ‘Confessioni di un malandrino’, een verhaal onder de auteursnaam Joyce & Co. Herdrukt: Geerten Meijsing, Valse liefde (Flanorreeks 49), Nijmegen (Flanor) 2002, blz. 26-37. In de herdruk is de oorspronkelijke opdracht ‘(voor R.)’ weggelaten en is het verhaal ‘waar mogelijk verbeterd’.

Secundair

· NN, ‘Eefje Wijnberg 1, 2, 3’. In: Vrij Nederland, 11 april 1981.

· NN, ‘Eefje Wijnberg Smit van den Berg’. In: Vrij Nederland, 18 april 1981.

· NN, ‘Eefje Wijnberg’. In: Vrij Nederland, 25 april 1981.

· NN, ‘Vreemde speculaties rond schrijfster Eefje Wijnberg’. In: Amersfoortse Courant, 7 april 1981.

· Henk de Mari, ‘Een meisjesleven’. In: De Telegraaf, 11 april 1981.

· Geerten Meijsing, ‘Een oprechte pose. Over Eefje Wijnberg, Een meisjesleven’. In: Partner, 1982.

· Geerten Meijsing, ‘Woord vooraf’. In: Geerten Meijsing, Een meisjesleven, Amsterdam (De Arbeiderspers) 1990, blz. 5-6.

· Eddy Mielen, ‘Ook narigheid heeft zijn grenzen. Eefje Wijnberg vertelt haar meisjesleven’. In: Vrij Nederland (boekenbijlage), 28 maart 1981.

· Wam de Moor, ‘Wanneer mogen we van een literair debuut iets verwachten?’. In: De Tijd, 22 mei 1981.

· M. Sanders, ‘Zinloos wijdlopig meisjesleven’. In: Het Parool, 17 april 1981.

· Han Steendijk, ‘Vrouwen doen een b(r)oekje open’. In: Brabants Nieuwsblad, 10 september 1981.

· Rob Vooren, ‘Vakantieleestips’. In: Leidsch Dagblad, 17 juni 1981.

· Hans Warren, ‘Een meisjesleven. Debuutroman van Eefje Wijnberg’. In: Provinciale Zeeuwsche Courant, 11 april 1981.

· Jack van der Weide, ‘Eefje & Co. Het meisjesleven van Geerten Meijsing’. In: Jack van der Weide en Gerben Wynia (red.), Hang- en sluitwerk. Dossier Meijsing (Flanor-reeks 62), Nijmegen (Flanor) 2007, pp. 139-150.

Wat mist er nog?

· De auteur van de stukken in Vrij Nederland.

· De auteur van de recensie in de Amersfoortse Courant.

· De precieze gegevens van Meijsings artikel ‘Een oprechte pose’ in Partner.

· In het Haarlems Dagblad zouden in de periode maart-mei 1981 diverse artikelen over Eefje Wijnberg hebben gestaan.

· In de Volkskrant moet een recensie van Een meisjesleven hebben gestaan, gezien het citaat op de achterflap van de tweede druk.

· In Haagse Post moet een recensie van Een meisjesleven hebben gestaan door Emma Brunt.

· ... en wellicht nog wel veel, veel meer.

Jack van der Weide

GEERTEN MEIJSING 61

2011-08-09T10:38:00.001+02:00

Geerten en Iris, Amsterdam, 3 juli 2011.Foto gemaakt met de zelfontspanner.

EINDTIJD

2011-08-06T14:04:00.002+02:00

Ter gelegenheid van de eerste verjaardag van de stichting 'Vrienden van de Vorm', welke samenvalt met de 61ste verjaardag van Geerten Meijsing, heeft de schrijver speciaal voor de Vrienden van de Vorm het verhaal Eindtijd geschreven. De stichting heeft dit verhaal in eigen beheer bibliofiel uitgegeven. De vrienden en gouden vrienden van de stichting krijgen een exemplaar van dit boekje toegestuurd; alle exemplaren zijn door de schrijver genummerd en door hem gesigneerd, de exemplaren van de gouden vrienden zijn bovendien voorzien van een speciaal droogstempel.

Voor nieuwe vrienden en gouden vrienden is nog een aantal exemplaren beschikbaar. Belangstellenden wordt verzocht contact op te nemen met het bestuur van de stichting 'Vrienden van de Vorm', via info@vriendenvandevorm.eu Meer informatie over de stichting kunt u vinden op de website van de stichting, www.vriendenvandevorm.eu

TvG, TdK, SC

VAN DE HOED EN DE RAND

2011-08-02T14:15:00.001+02:00

Het zal de wens van iedere schrijver zijn dat zijn boeken op eigen merites worden beoordeeld. De autobiografische bouwsteentjes die bij de constructie zijn gebruikt houdt hij het liefst verborgen. Niettemin bestaat er bij de lezer een begrijpelijke interesse juist voor dit autobiografische element. Pas als de tijd voorbij gaat en de wereld die in een boek haar beslag heeft gevonden niet meer bestaat verdwijnt deze gretigheid. Niemand zal nog belangstelling hebben voor de reeds lang gestorven personen waarnaar Thomas Mann de figuren modelleerde die zijn Toverberg bevolken.
Ik kom hierop omdat ik bij het doorbladeren van de ordner met brieven van Geerten Meijsing een passage terugvond die een mooie aanvulling is op mijn stukje De hoed en de stoel. Voor alle nieuwsgierige lezertjes, en met excuus aan de schrijver, die wel wrevelig op het mondstuk van zijn pijp zal bijten: ooit is dit allemaal volkomen irrelevant, en blijft alleen het boek. Insj’ Allah.

Amsterdam, 26 september 1996

Beste Jan-Paul,

Als ik het wel heb, hoor ik weinig van je. Het mag toch niet zo zijn dat je beducht ben geworden door mijn vloeibare aanslag op je privacy – waar ik mij diep, diep voor schaam, jongen, en ik heb je de stomerij, de stoffeerder, het schoonmaakbedrijf en de meubelmaker aangeboden, om de rekening te betalen; maar kennelijk disponeer jij over stoelen alsof het tandenstokers zijn. Wellicht kun je ook een beetje de grap daarvan inzien, afschuwelijk als het is. Heeft Marjolein gezegd: en nu basta met zo’n waardeloze vriend? Dat geloof ik eenvoudig niet. Ook niet na die kwestie van een reminiscentie aan “onze hoeren” – net of we samen op het biljart lagen, zoals Baudelaire met zijn vrienden: hoge hoed ophouden en cigaar brandend. Neen, zulke uitspattingen hebben wij nooit samen beleefd, en ik heb jou er niet toe aangezet, bij mijn weten, als nieuwsgierigheid naar jouw stemmingen iets anders is.
Wellicht zijn er dingen gebeurd, telefonades gepleegd, die minder welkom waren en waarvan ik mij weinig meer herinner uit de afgelopen manische week? Vertel mij dat dan van man tot man, en ik zal asch over mijn hoofd uitstrooien. Ashes to ashes and dust to dust.
Ben je moe van de eindeloze verhalen – zijn die eigenlijk wel eindeloos? – en vind je wellicht dat ik te weinig naar jou luister? Zeg het mij: je weet dat jouw persoon en alles wat je doet mij ten zeerste interesseren.
Heb je geen tijd om te schrijven? Ook daarvoor heb ik begrip.
Ben je in een “dip”? Wellicht kan ik je vermaken. Voor midlife crisis ben je nog te jong, godbetere.
Ik een fatsoensrakker? Dan ken je mij niet.
Over zeilen hebben we trouwens nog niets afgesproken – daar zou haast bij zijn want tegen 1 oktober gaan de bootjes wel het water uit voor een lange, lange winterreis van onbeweeglijke stolling in de loods.
Nou ja, ik moet nu, in twee dagen, een stuk schrijven over Verveling – avanti!
Je zeer toegenegen vriend,

Geerten

OP WEG MET WOLF

2011-07-24T13:59:00.001+02:00

foto: Geerten Meijsing

'Ik was enigszins beducht voor de lange reis die ons te wachten stond. Zoiets was me nog nooit overkomen. Het lag niet aan de auto - die vertrouwde ik blind. Had ik nu net als Jochem autovrees gekregen? Werd ik oud en reed ik met minder vaste hand? Ook van mijn gedachten kon ik minder op aan. Er was een lelijke rancune in mij geslopen en ik betrapte mezelf er soms op het meest reactionaire gedachtegoed te huldigen. Medicijnen tellen, moeder bellen. [...]

Ik was van plan in etappes te rijden. Het betrof hier de landschappen van mijn dierbaarste herinneringen. Wellicht was dit de laatste keer dat ik het land van mijn adoptie zou doorkruisen. Wat kon ik haar nog laten zien?

Mijn autoreizen door Europa, alleen of in gezelschap, onder alle weersomstandigheden en in elk seizoen (behoudens het toeristenseizoen), in schemer, licht en donker, door mist en sneeuw, over passen en door rivierdalen, vormen mijn levensweg. Tegen het lage winterlicht in heb ik over beijsde wegen (Verglas!) nooit gas terug genomen. Als ik denk aan het vallen van de avond of het krieken van de dag, zijn dat herinneringen die ik al rijdende heb opgedaan.'

(Siciliaanse vespers, pg 122/123)

Kaapstander

2011-07-16T15:26:00.001+02:00

Uit Michael van Mander weten we dat de leden van het collectief Joyce & Co. uit zeer verschillende kringen kwamen. Ik geloof niet dat we de naam Keith en het woord "zeilboot" ooit in één zin zullen tegenkomen. Zeilboten, dat was iets tussen Geerten Meijsing en Mick Broekhof. De hele roman draait voor een groot deel om deze gedeelde passie.
Van Gerben Wynia ontvingen we de tip om eens te kijken op de homepage van de Nautische Jongeren Vereniging De Haven uit Heemstede, die op haar website onder andere het complete archief van het clubblad in pdf aanbiedt. De eerste negen nummers van dat clubblad heetten Kaapstander, en de redactie bestond onder anderen uit Geerten Meysing (sic) en Mickey Broekhof.
Deze negen nummers kunt u hier inzien.
Fascinerende lectuur: is dit het eerste gepubliceerde werk van Meijsing? En vanwaar de afwijkende spelling van Meijsings naam? Werpt het latere schrijverschap in dit clubblad reeds zijn schaduw vooruit?

FANTOOMGIDS

2011-07-11T10:38:00.003+02:00

In de zomer van 1996 ging ik met mijn gezin op vakantie naar Toscane. We hadden een huis gehuurd in Vorno, een vlekje in de nabijheid van Lucca. Een van de redenen voor de keus van die plaats was mijn vriendschap met Geerten Meijsing. We zouden hem op gaan zoeken in Arsina, eveneens onder de rook van Lucca, en hij zou ons al die 'plaatsen, gebaren en gewoonten' (zoals Steinbeck schrijft) laten zien die het land tekenen.
Het liep anders. Wij vertrokken met een auto vol kinderen en bagage zuidwaarts, maar Geerten bleef in Amsterdam. De gebeurtenissen zoals die zijn beschreven in Tussen Mes en keel hadden hun verzadigingspunt bereikt en van Geertens repatriatie was na een verblijf in de PAAZ van het St. Lucas even geen sprake. Maar hij gaf ons zijn uitgebreide zegen mee. Een hele avond lang zong hij onder de gestage inname van grappa de lof van zijn woonplaats. De topografie tekende hij uit het hoofd voor ons op.
Eenmaal ter plaatse bleek een gids onontbeerlijk. De idyllische plekken die we met de kinderen moesten bezoeken bleken onvindbaar of dusdanig moeilijk bereikbaar dat we de moed opgaven nog voor we de onderneming goed en wel begonnen waren. Bij een telefoonpaal rechts de bush in gaan en vijfhonderd meter de kloof in zakken, op zoek naar een onzichtbaar kristalhelder poeltje, is voor stadsbewoners met kleine kinderen niet zo vanzelfsprekend. Ook het huis van Geerten, dat we bij afwezigheid van zijn bewoner dan maar als literair toerist besloten te bekijken, konden we niet vinden. Pas onlangs begreep ik dat dát niet aan ons lag: ook Geerten en Keith dwaalden de eerste keer doelloos rond voor ze het Casa Colonica konden vinden, zoals u heeft gelezen.
In Vorno hadden we het geweldig naar ons zin. En uit Amsterdam kwamen brieven waarin Geerten ons alsnog bij de hand nam en de streek door zijn ogen liet zien.
Uit de verzameling van onze brieven, die al jaren op de burelen van allerlei uitgeverijen rondslingert en wel nooit uitgegeven zal worden, citeer ik, speciaal voor u. Ikzelf word er om verschillende redenen erg weemoedig van. Praktische zaken, zoals: ‘Vergeet alsjeblieft niet om een doos met tien pakjes extra-vecchi voor me mee te nemen, à rembours’, laat ik weg. De datum is 5 juli 1996, de plaats – helaas – Amsterdam.

‘Kus voor mij het plaveisel van de stad, en neem een kiezelsteen mee uit de tuin op de muren waar je des avonds onder de bomen en tussen de vuurvliegjes (om het niet over de vrouwen te hebben, dressed to kill) een glas spumante gaat drinken.
Luister naar het stromend water, naar de krekels en cicaden; laat de geuren van tijm en rozemarijn en basilicum op je inwerken (elke dag, bij de salade, ruimschoots basilicum gebruiken, goed voor de maag, en een geur in de keuken als een stilleven van een Portugees). Men eet laat in de avond, als het koeler begint te worden, reeds geheel donker is. Houd een siësta op het heetst van de dag met je mooie vrouw, voor lome liefde. (Geef haar mijn complimenten). Besproei de dochters en je zoon met de tuinslang. Laat je linkerarm uit het raam hangen als je langzaam door de hitte rijdt, en zie hoe mooi alles is; ga naar Bagni di Lucca, waar een geweldig zwembad is met heilzaam, fosforhoudend, water; dat was ik nog vergeten je te vertellen. Drink een aperitivo di casa in het Centro dei Forestieri aldaar en zie hoe mooi de platanen zijn, en hoe snel de rivier stroomt. Stel je voor dat Byron en Shelley daar rondliepen, en dan ’s avonds te paard, of per karos, naar Lerici reden aan de Golfo dei Poeti, waar je een bootje moet nemen naar Portovenere, om in de kerk het mooiste zelfmoorddeurtje te zien dat er is. Wij gingen ’s nachts zwemmen in alle vijf de haventjes van de Cinque Terre. Rijd de Garfagnana in, naar het Lago di Sotto, en kijk of het droogligt, met het verdronken dorp waarvan alleen de kerktoren nog boven de golven uitsteekt. Stel je voor dat ik, in overlappende lagen van herinnering, op al die plaatsen gelukkig ben geweest, met Keith, met Hetty, met Laura, met Iris, met Aminta. Dit weekeinde ga ik met Laura naar de bioscoop – moet ik haar knie streken in het donker?’
‘Jan-Paul, kijk bij de kiosken naar goedkope aanbiedingen van opera’s en zangkunst en ook vidéo’s, alles is voorradig voor tien of twintigduizend lire. (Totó is erg leuk, ook voor de kinderen). Koop voor Marjolein het blad Anna, waar altijd cadeaux bij zitten, en probeer voor jezelf eens een avontuur van Dylan Dog. Toscaans brood is zonder zout (zelfs Adri weet dat), maar op de Piazza Santa Maria is een panetteria waar ze prima brood verkopen, casalinga of casareccio. Geef de kinderen dagelijks een stricia di focaccia, en één keer in de week een coppa di frutte di bosco op de Piazza dei Mercanti in de Via Fillungo, het enige terras waarop je je kunt vertonen. De dikke baas, de oude Nuti, kent mij goed en is altijd bereid tot een praatje in een van de wereldtalen. Daarna kun je om half tien naar de openluchtbioscoop, waar je, door de filmdecors heen, de orologio kunt horen slaan in de blauwe nachtlucht. Als je bier wilt drinken (en probeer dat op het plein van Pietrasanta), bestel dan Warsteiner, werkelijk voortreffelijker dan Peroni of Heineken.
Laat het licht, de nacht, de geluiden, de geuren, de vergezichten, het water, de kaas en de wijn in je dringen, geef je er aan over.
Hé Jan-Paul, zo kan ie wel weer, denk je niet? Ik blijf je schrijven. Don’t bother to write me, want je bent op/met vakantie. Rucola groeit gewoon tussen het gras.

In vriendschap,

Geerten Meijsing.’

Jan-Paul van Spaendonck

ADA

2011-06-29T14:55:00.000+02:00

Siciliaanse Vespers, blz. 248 :

“’Weet je: alle gelukkige families lijken min of meer op elkaar, maar elke ongelukkige familie is ongelukkig op zijn eigen wijze,’ zei ik om het citaat van Nabokov weer tot het origineel van Tolstoi terug te brengen”.

Het citaat van Nabokov betreft de beginzin van diens roman Ada or Ardor: A Family Chronicle (kortweg Ada) uit 1969:

“All happy families are more or less dissimilar; all unhappy ones are more or less alike,’ says a great Russian writer in the beginning of a famous novel (Anna Arkadievitch Karenina […]).”

Nabokovs Tolstoi-citaat is inderdaad een bewuste omkering van de beginzin van Anna Karenina (1877): “All happy families resemble one another, each unhappy family is unhappy in its own way”. Omkeringen, spiegelingen en vervormingen in alle soorten en maten zijn schering en inslag in Ada, en de beginzin zet meteen de toon. Een samenvatting van de inhoud zal ik op deze plaats overslaan. Belangrijkste gegeven van de roman: de liefde tussen Van Veen en, naar zal blijken, zijn zuster Ada.

Ada is een vroege liefde van Geerten Meijsing. In ‘De tijd, de namen en de dingen I’ uit 1971 is de roman het op een na favoriete boek van Erwin Garden uit de moderne literatuur: “Niets in de wereldliteratuur, behalve misschien de herinneringen van graaf Tolstoi, kan wedijveren in pure vreugde en Arcadische onschuld met het Ardis-gedeelte van het boek” (Erwins echo, blz. 72) – een letterlijke vertaling van een passage uit een van de laatste pagina’s van Nabokovs roman, die eindigt in zijn eigen blurb. Even verderop wordt, iets minder letterlijk, gealludeerd naar de allerlaatste zin van het boek met daarin een opsomming van een aantal details uit het verhaal, eindigend met “and much, much more”. Bij Joyce & Co wordt dit:

“langzaam uit het geheugen verdwijnende gebaren en hun betekenis, voetstappen van nymfetten in het gras, het hoofd omhoog zodat het haar naar achteren viel, een mond vochtig van de mist of van een kop thee. En nog veel, veel meer” (Erwins echo, blz. 72-73).

De aantrekkingskracht van Ada voor Meijsing, en speciaal voor ‘De tijd, de namen en de dingen’, ligt enerzijds in de driehoeksverhouding van Van en Ada en hun halfzusje Lucette, en anderzijds in de rol van de herinnering. Erwin Garden noemt Van “mijn alter ego” en hij trekt een parallel tussen Nabokovs personages en het trio Erwin, Michael en Martha. In zijn aantekeningen voor het verhaal noemt Meijsing onder het kopje ‘ingrediënten/materialen’ onder andere “Eden: la terre promise Cf. Ada en Van Veen”.

Daarnaast zijn zowel Ada als de andere twee door Erwin genoemde romans (Rayuela van Julio Cortazar en Tunc van Lawrence Durrell) boeken die zich bij uitstek bezighouden met de herinnering, en dan met name met alternatieve wijzen van herinneren en het terughalen van/vormgeven aan het verleden. Dit past bij een andere aantekening, onder het kopje ‘themaas’: “de herinnering à de memory schiet te kort”.

Nabokov en Ada keren terug in Erwin. In het lijstje met driehoeksverhouding op blz. 37 staan ook “Ada en Van en Lucette”; de lijst met lievelingsschrijvers op de volgende pagina bevat “VLADIMIR NABOKOV”. Toch is Erwin Garden niet meer zo complimenteus over Nabokov als enige jaren daarvoor. In het hoofdstuk over de moderne literatuur (in de brede zin des woords) merkt Erwin op: “Over de enige schrijver die nog leefde […] , VLADIMIR NABOKOV, was ik niet zo zeker” (blz. 269). Wel geeft hij toe dat Nabokovs protagonisten hem altijd deden denken

“aan de wereld waarin zich mijn liefde had afgespeeld: langzaam uit het geheugen verdwijnende gebaren en hun betekenis, voetstappen van nymphetten in het gras, het hoofd omhoog zodat het haar naar achteren viel, een mond vochtig van de mist of van een kop thee.”

Na Erwin verdwijnt Ada uit zicht, net als zovele andere literaire voorkeuren van Erwin Garden. Dat er weer naar de Nabokovs roman wordt verwezen in Siciliaanse Vespers is niet verrassend – dat boek is, zoals ik al eerder op dit blog heb betoogd, onder meer een reis door de boekenkast van de schrijver. Intrigerender vond ik een indirecte verwijzing in Dood meisje, die mogelijk laat zien dat Ada nog steeds in Meijsings achterhoofd zit. Het gaat om het hoofdstuk ‘Nachtwegen I’, dat bestaat uit een aantal lezingen, colleges of monologen van Hovenier over dromen en zijn ontsnapping uit Tübingen. Toen ik dit hoofdstuk las was mijn onmiddellijke associatie: Ada, deel 2, hoofdstuk 4.

In dat hoofdstuk houdt Van Veen, zonder dat dit wordt aangegeven of ingeleid, een college over dromen, beginnend met de zin “What are dreams?” Dat het om een college gaat blijkt tegen het einde van het hoofdstuk, als tussen het betoog van Van opmerkingen worden ingevoegd als “(grating sound of horizontal strokes)” en, aan het slot, “(laughter and applause)”. Er zijn geen directe tekstuele overeenkomsten met ‘Nachtwegen I’, maar in beide gevallen gaat het wel om een hoofdstuk waarin de vertelinstantie afwijkt van die in het grootste deel van het boek. Door een vergelijkbaar onderwerp – dromen – krijgt die afwijking in het geval van Meijsing meer nadruk wanneer de lezer Ada kent. Gevolg is dat de gecompliceerde vertelstructuur van Dood meisje als geheel geplaatst wordt naast de gecompliceerde vertelstructuur van Ada, waardoor inzicht in de uitgebreid becommentarieerde en geanalyseerde roman van Nabokov kan helpen bij het doorgronden van de roman van Meijsing. Wellicht een ideetje voor een doctoraalscriptie?

Jack van der Weide

18 juni 2010/2011

2011-06-19T08:34:00.000+02:00

Tegen het einde van de middag begint het stevig te waaien. De dansende boomkruinen voor mijn raam boven de tramrails mogen een waarschuwing heten. De lucht wordt alle kanten opgezogen. Waar komt die vandaan, de wind?
Gisteravond laat moest ik op een verlaten perron te Duivendrecht een half uur wachten op mijn boemeltje naar Station Amstel, gevolg van een verkeerd ingeschatte thuisverbinding. (Nog even afgezien van het gevolg van het feit dat mijn Prestiges aan de grond staan, anders had ik mij nooit in de hel van het Openbaar Vervoer begeven. Die auto’s namelijk, voor de niet-ingewijden, zakken bij iets langere stilstand tot op de grond, totdat het landingsgestel helemaal is ingeklapt.)
De stationsklokken gaan met de grote wijzers, wanneer de secondewijzer helemaal rond is, met een rukje een minuut verder. Godzijdank klinkt er geen zachte bezwerende muziek uit de stations luidsprekers. Ik zag één KLM stewardess voorbij komen met een klein rolkoffertje, en misschien twee escortmeisjes, met eenzelfde rolkoffertje. Allemaal haastten ze zich met klikkende hakken naar de andere kant van het perron, waar een metro aanlegt en afvaart, met dezelfde soort piepsignalen als GSM-telefoontjes afgeven. Overigens was het daar doodstil, dat halve uur, in de nacht.
Vier keer werd, zonder waarschuwing, de lucht aan stukken gescheurd door een passerende sneltrein op volle snelheid: twee Nederlandse high speeds, een wonderschone Duitse Rijnpijl en een Thalys, die ongetwijfeld terugkwam van Avignon. Die treinen reden vrij geruisloos, maar ze veroorzaakten elke keer een enorme windhoos, waardoor ik mij bijna vast moest klemmen aan de reling, nee, ik klampte mij na de tweede trein daadwerkelijk vast.
Want ik zag hun lichten vanuit de verte naderbij snellen, in de suizende stilte. Hoe gemakkelijk was het niet geweest: een, twee stappen, en ik was in één keer van alle, aanhoudende ellende verlost. Vier gemiste kansen voor een supersnelle dood. Ik ging zelfs zo ver, in mijn verbeelding, aan de einddatum te denken van mijn grafschrift.
Pas toen werd mij de gruwelijke waarheid geopenbaard: het was de dag voorafgaand aan de sterfdatum van ‘mijn eeuwige schaduw’, om een oude boektitel van Paul de Wispelaere te misbruiken.
‘Jonge leeuw onder de volken, tot zwijgen zijt gij gebracht! Gij waart als een zeemonster: in uw stromen liet gij het borrelen, met uw poten bracht gij het water in beroering en deedt zijn stromen troebel worden. 3 Zo zegt Adonai de Eeuwige: Mijn vangnet spreid Ik over u uit door een menigte van vele volken. Zij halen u op in mijn net! 4 Ter aarde werp Ik u neer, slinger u weg op het open veld. Al het gevogelte des hemels doe Ik op u neerstrijken, de dieren van heel de aarde zich aan u verzadigen. 5 Uw vlees leg Ik op de bergen, de dalen vul Ik met uw afval. 6 Ik drenk het land met uw lijkvocht, met uw bloed, tot aan de bergen toe; de beekbeddingen worden door u gevuld. 7 Wanneer Ik u uitblus, befloers Ik de hemel en verduister Ik de sterren, de zon overdek Ik met wolken, en de maan doet haar licht niet schijnen. 8 Al de stralende lichten aan de hemel verduister Ik om uwentwil: duisternis breng Ik over uw land; luidt het woord van Adonai de Eeuwige.’

Morgen zou het een jaar geleden zijn dat Keith Snell was overleden, en de tegenstelling van zo’n gemakkelijke dood in een, twee stappen met de langzame lijdensweg die mijn compaan zichzelf disciplinair had opgelegd, maakte dat ik mij schaamde, zelfs laf voelde. Goed, ook van mij was niks geworden, krank in de kop misschien net als mijn vriend, maar ik was er nog om de verjaardag van zijn dood te gedenken. Ik kon er bij voorbeeld een klein stukje over schrijven.
‘Een klaaglied is dit: men moet het zingen; de dochters der volken moeten het zingen; over Europa en over heel zijn menigte moeten zij het zingen, luidt het woord van Adonai de Eeuwige.’
En morgen is inmiddels vandaag, of alweer gisteren. Het is pas gisteren dat ik Keith altijd aan mijn zijde wist; het is pas gisteren, een jaar geleden, dat hij mij ontvallen is; mij is voorgegaan – al wil ik geen onheil afroepen. Het onheil is alreeds geschied en wordt bij voortduring, soms met ongewenste traagheid, aan ons voltrokken.
Beste jongen: je hebt me weer een keer behoed voor het allerergste.

Geerten Meijsing

25.000 HEADMEN

2011-06-14T08:20:00.001+02:00

Op mijn eigen site, die nu uit de ether is maar daar nog ergens rondzweeft, heb ik in een decennium misschien 35.000 hits gehaald. Die werd dan ook door Achille van den Branden 'de lelijkste website die ik ooit gezien heb' genoemd. Het heeft me evenwel veel knutselwerk gekost, zodat ik er ten slotte maar van af zag. Boeken en elektronica hebben ten slotte niets met elkaar te maken, al worden ons veel leugens verteld over e-books en andere flauwekul. Ook vond ik het niet sjiek voor mijn eigen werk reclame te maken, want ik drijf geen winkel. De uitgeverij moet voor de verkoop zorgen, niet de auteur. Maar de plaatjes miste ik toch wel, die in elke huiskamer opgeroepen konden worden, net als de flauwe grappen die ik de internet-astronaut voorschotelde. Mensen die op internet zitten te koekeloeren lezen evenwel geen boeken.

Wie beschrijft mijn gelukzalige verbazing toen een jaar geleden een blog zichzelf op het net begon te ontrollen, geheel gewijd aan Joyce & Co. - een vereniging die ik nog altijd in mijn hart koester - en mijn schrijverschap. Het was 't mooiste verjaardagscadeau mij ooit te beurt gevallen, naast de oprichting van het genootschap Vrienden van de Vorm datzelfde jaar! En tegelijkertijd een grote troost om het gruwelijke verscheiden van Keith te verwerken.

Ik kende de onverlaten die dat initiatief genomen hadden wel: zij hebben zelf hun hele leven min of meer een soortgelijke vereniging gevoerd, gebaseerd op zielsverwantschap en een grote liefde voor de kunsten, eermaals tot uitdrukking gebracht in het voortreffelijke tijdschrift Faun. Inmiddels zijn Rob Eksteen en Jan-Paul van Spaendonck van bewonderaars op afstand goede vrienden geworden, en de bewondering is inmiddels wederkerig. En dit blog heeft op zijn beurt andere vrienden weten te maken: kijkt u maar naar de indrukwekkende links van de beste boekensites en -blogs. Niks geen reclame: het betreft hier serieuze deelstudies van en discussies over mijn oeuvre, lichtvoetig en diepzinnig tegelijk, en met de nodige humor. Tenslotte: 'What is the use of a book without pictures and conversation?'

Geerten Meijsing

DOOD MEISJE

2011-06-08T09:59:00.001+02:00

Op 16 april 2011 brachten Roman Graftdijk (de zoon van Thomas Graftdijk) en zijn Italiaanse vriendin een bezoek aan Geerten Meijsing. Roman had een auto gehuurd en wilde met de schrijver een tocht maken langs de plaatsen van diens jeugd. Meijsing stemde toe, maar stelde als voorwaarde dat ze, voor deze sentimental journey te maken, eerst een bezoek zouden brengen aan twee begraafplaatsen: die van Keith en Layla Goldstein. Layla Goldstein was in de laatste jaren van de vorige eeuw de vriendin van Meijsing, en stond model voor het escortmeisje Lily, de protagoniste van Dood meisje. Op 'de Nieuwe Ooster' de Amsterdam vond Geerten het graf van Layla. Hij legde er witte rozen op en, naar Joods gebruik, een kiezelsteentje.

Kuifje (5)

2011-06-04T15:47:00.003+02:00

Poging tot volledigheid: dacht ik dat ik alle Kuifje-verwijzingen uit Literair 2011 – een reis door mijn boekenkast had beschreven, blijkt dat toch niet het geval te zijn. Op maandag 23 mei vinden we een citaat uit de Yage Letters (1963) van William S. Burroughs, met daarin een verwijzing naar pisco: ‘(Pisco is de plaatselijke sterke drank. Blijkt vergif)’. Bij het woord ‘Pisco’ plaatst Meijsing een voetnoot: ‘Vergelijk ook De zonnetempel van Hergé, waar kapitein Haddock zegt, terwijl Kuifje ernstig bezorgd is om het lot van professor Zonnebloem: ‘Ha, deze pisco, deze pisco – het is de mooiste dag van mijn leven!’ Dit nadat de onbetrouwbare havenmeester van Lima bij hun nutteloze bezoek had gezegd: ‘Wees zo goed een glas van deze pisco met mij te drinken.’’

De Zonnetempel is geen Kuifje-album waarnaar in het werk van Meijsing (bij mijn weten) vaker wordt verwezen. Laten we deze passage dus koesteren.

Jack van der Weide

INTERVIEW MET KLARA

2011-05-26T15:25:00.000+02:00

Onlangs reisde Geerten Meijsing af naar Brussel voor een uitgebreid interview met de Belgische radio-omroep Klara. Anders dan bij ons bestaat er bij onze zuiderburen nog een serieuze belangstelling voor het werk van nog levende auteurs die niet meespelen in het mediacirkus dat de vercommercialiseerde boekenbranche heeft opgericht, waarbij de artistieke ballotagecommissie uit de boekhouder en de zakelijk directeur bestaat.

Het programma heet Berg en Dal en wordt a.s. zondag (29 mei) om 12.00 uitgezonden.

Op hun website heeft de omroep er het volgende over te melden:

'Pat Donnez praat in deze laatste Berg en Dal van het seizoen met auteur Geert Meijsing. 'Afgelopen week is het lichaam van de schrijver Geerten Meijsing door de politie opgegeven als vermist. Meijsing leed al geruime tijd aan een ernstige vorm van depressie. Hij is net geen vijfenvijftig geworden. Zelf stelde hij de uiterste leeftijd van het genie op zesendertig. Achteraf kunnen we hem gelijk geven: een genie is er uit hem nooit gegroeid, en ook voor het nageslacht zal er van de werken van de schrijver weinig bewaard blijven. Geamuseerd heeft hij dat publiek in ieder geval niet. Men zou kunnen zeggen dat dit een van die tragische schrijverslevens was van een schrijver zonder publiek.' Zo luidt het In Memoriam dat Geerten Meijsing voor zichzelf schreef. Hij lééft nog. Pat Donnez praat in deze laatste Berg en Dal van het seizoen met Meijsing over zijn bewogen leven en zijn werk.'

Bob en Eefje

2011-05-23T18:56:00.001+02:00

Een meisjesleven, blz. 120-121 : ‘Een van deze efemere genootschappen waarvan Tony en Erik ook lid waren in een bestuursfunctie […] had een plechtigheid te verrichten op een braakveldje tegenover het Amsterdamse CS […]. Op rekening van de drukker van het sekstijdschrift hadden Tony en Erik jacquets met hoge hoeden gehuurd. Ikzelf had voor de plechtigheid een bont zwart jurkje met zwarte kousen aangetrokken. Tegen de sneeuw was dit hele gezelschap gewapend met zwarte paraplu’s. Er was een rondvaartboot afgehuurd, en aan boord werd veel gedronken. De plechtigheid zelf duurde heel kort en was zeer stemmig: er werden kelen geschraapt voor de microfoon, speeches uitgewisseld, beschaafd geapplaudisseerd, glazen geheven en tot slot werd er door een in overall gestoken dichter een herinnering begraven in de ten behoeve van het metrostation omgewoelde en bevroren aarde.’

De gebeurtenis die Eefje hier beschrijft is de oprichting van het Bob Evers Genootschap op woensdag 6 december 1972. Een paar jaar geleden gaf bestuursvoorzitter Peter J. Muller (voormalig uitgever van het door Eefje genoemde ‘sekstijdschrift’ Candy) het volgende retrospectieve verslag van de oprichting, in een toespraak ter gelegenheid van het vijfendertigjarig bestaan van het genootschap: ‘Maar ik dwaal af, en ik neem u weer aan de hand, terug in de tijd naar die druilerige woensdag in december 1972, aan het einde van de middag, waarop het voltallig in rokkostuum gestoken Bestuur, samen met een lichtelijk aangeschoten Willem W. Waterman, gekleed in legerjas en schipperspet, bijeenkwam in café „De Oude Wester” […] van waaruit wij dan per speciaal voor dit doel gecharterde rondvaartboot richtings CS voeren, waarna wij te voet, wadend door de modder, ons begaven naar de plek waar het Noord-Zuidhollands Koffiehuis had gestaan, om aldaar […] een metalen koker in de grond te begraven met daarin de statuten van het Genootschap alsmede persoonlijke documenten van de bestuursleden en van Willem zelf. De kuil werd gegraven door de in overall en kaplaarzen gestoken Jaap Verduijn van het Nieuwsblad van de Boekhandel en Uitgeverij’.

Tony Mascini en Erik Provenier zijn, zoals we inmiddels weten, de literaire pendanten van Frans Verpoorten jr. en Geerten Meijsing. Keith Snell, eveneens bestuurslid van het genootschap van het eerste uur, treedt in het Provenier-universum op als Kanger maar ontbreekt nog in Een meisjesleven en is dus ook afwezig in Eefjes verslag van de oprichtingsbijeenkomst. Dat hij daar wel degelijk bij was blijkt uit de foto’s die zijn opgenomen in de Bob Evers Nieuwsbrief nr. 30 van januari 2008, waarin ook de feestrede van Peter J. Muller staat waaruit ik zojuist citeerde. Een van deze foto’s is Joyce & Co-lezers welbekend: die op de veertiende pagina van het eerste fotokatern in Werkbrieven 1968-1981, foutief gedateerd als ‘6 december 1975’. Maar zie bij voorbeeld ook deze foto, genomen op de rondvaarboot:

v.l.n.r.: Peter J. Muller, Gerard Bernard (eigenaar van de kroeg P-83), Keith Snell, Willem van den Hout en de (toenmalige) vriendin van Frans Verpoorten jr.’

Jawel, daar zit ze in het hoekje van de foto: Eefje!

Jack van der Weide

THEO SONTROP

2011-05-14T07:33:00.000+02:00

'Omdat Theo Sontrop, de grootste uitgever van zijn tijd en een van de laatste grote erudieten, vorige maand in het geheim 80 jaar is geworden, plaatsen wij graag enige foto’s van hem als hommage. In de romans van Joyce & Co. wordt de uitgever 'Droogkuis’ genoemd, of soms ook wel 'Colonel Ogtrop’.'

'Deze foto dateert van 1973. Geerten Meijsing heeft zojuist het typoscript van zijn debuut Erwin aan Theo Sontrop overhandigd. De tekst werd vergezeld van een 30 pagina’s tellende 'handleiding voor zetter en drukker’.'

'Deze foto daarentegen dateert uit 1979, bij Holkema & Bolkema, waar de uitgever het tweede boek van Joyce & Co., presenteerde, gevolgd door een muziekoptreden. Na de verschijning van Michael van Mander zijn de auteurs fluks het vijandige vaderland ontvlucht en zijn als ballingen in Lucca gaan wonen, zonder geld evenwel.'

'Ook deze foto is genomen tijdens de presentatie in 1979 van Michael van Mander. In 1975 had de uitgever het eerste boek van Joyce & Co. gelanceerd in de stemmige collegezaal van Teyler’s Museum te Haarlem. Daarbij gebruikte hij de term 'romantisch-decadent classicisme’ om de aard van het werk te omschrijven. De derde deel van de Erwin-trilogie, dat pas in 1986 verscheen, is nooit ten doop gehouden.'

Per e-mail stuurde Geerten Meijsing ons naast de hierboven afgedrukte onderschriften ook de volgende overwegingen toe, bedoeld om bij de foto's uit zijn archief te plaatsen:

'Theo Sontrop was een van de grootste uitgevers van zijn tijd, een reus vergeleken bij de dyslectische en ongeletterde dwergen die zich de laatste twintig jaar uitgever noemen, aangestuurd door de brokkenpiloten van de twee grote, overkoepelende concerns, alleen erop uit om geld te verdienen, die in de afgelopen twee decennia de boekenbranche grondig vernield hebben. Een uitgeverij is een uitgeverij, en daar wordt over boeken gesproken. Een uitgeverij is geen bedrijf – eenvoudigweg omdat boeken tot het cultuurgoed behoren, en dus bijdragen aan het culturele kapitaal; hun bijdrage aan het financiële kapitaal is niet van belang. En van William S. Burroughs heb ik geleerd dat een bedrijf is als kanker. Het moet vanzelf almaar groter worden, zich uitbreiden, andere bedrijven opslokken, meer personeel in dienst nemen, marmer op de vloer en goud op het dak, en de inrichting van de panden steeds veranderen. Een kanker groeit alleen omwille en vanwege zichzelf, daarbij al het andere – datgene waar het bij een uitgeverij om gaat: goede, degelijk uitgevoerde boeken maken – kapot makend. Het boek is louter nog een wegwerpproduct op heden. Binnen twee maanden verdwijnt het uit de roulatie; de boekhandels hebben recht op retour, dus sturen ze de boeken terug die niet binnen twee maanden worden verkocht (goede boekhandels als Athenaeum natuurlijk uitgezonderd), en na een jaar gooit de uitgever de overschotten in de ramsj of draaien ze de boeken door de papiershredder, net als overtollige tomaten of komkommers. Kortom, die uitgevers van tegenwoordig hebben niet de minste achting voor het boek als boek, het boek als kunstwerk, maar zien het boek alleen als middel om winst te maken, waarbij ze dom genoeg mikken op één superknaller per jaar om de boel draaiende te houden. Kortom: de bedrijfskanker is een kwaadaardige parasiet die zijn eigen drager, het boek, om zeep helpt. Zo staan de zaken er tegenwoordig voor, en niemand die bij zijn verstand is en van boeken houdt kan dat ontkennen. Een en ander is misschien niet terug te draaien, hoe wenselijk dat ook zou zijn.
Dat was vroeger wel anders, in de tijd van Theo Sontrop. Met hem had ik een gentleman's agreement dat geen van mijn boeken ooit in de ramsj zou gaan. En daar heeft hij zich aan gehouden, en zijn mislukte opvolger ook. De afbraak van de Arbeiderspers werd in de periode daarna eerst goed doorgevoerd, - een van de redenen dat ik bij die uitgeverij, waar ik vroeger koninklijk behandeld werd, ben weggegaan. Hetgeen een hoop ellende en tegenspoed heeft veroorzaakt.
Maar we schrijven door, al was het alleen om Theo Sontrop genoegdoening te geven. Ik zal een waardige leerling van mijn leermeester blijven.'

Lexicon van Literaire Werken

2011-05-08T11:18:00.000+02:00

Het Lexicon van Literaire Werken (LLW) is een losbladig naslagwerk waarin de belangrijkste literaire werken van deze eeuw worden besproken. Doelgroepen zijn, volgens de informatie van de uitgever:

1. Studenten Nederlands aan HBO- en WO-opleidingen (ter voorbereiding op tentamens, als informatiebron bij het schrijven van nota’s en scripties).
2. Docenten Nederlands aan HBO- en WO-opleidingen (ter voorbereiding op colleges, werkgroepen en af te nemen tentamens).
3. Literatuurwetenschappers (als naslagwerk met basisinformatie).
4. Docenten Nederlands in het VO (ter voorbereiding op literatuurlessen en af te nemen tentamens).
5. Middelbare scholieren (als informatiebron voor werkstukken, ter voorbereiding op spreekbeurten en schoolonderzoeken).
6. Literatuurliefhebbers, in de brede zin des woords (als algemeen naslagwerk).

Kortom, als lezers op zoek zijn naar informatie over specifieke literaire werken, dan komen ze niet zelden bij het LLW uit.

Komt er werk van Meijsing in het LLW aan de orde? Natuurlijk! In augustus 1996 verscheen een bijdrage over Altijd de vrouw door Koen Vermeiren, in november 1996 gevolgd door een bespreking van Veranderlijk en wisselvallig door dezelfde auteur. In februari 2000 waagde Paul van Aken zich aan Erwin, en in september 2010 heb ik zelf Dood meisje onder handen genomen. Tussen mes en keel is in voorbereiding (auteur mij onbekend).

De besprekingen in LLW kennen altijd min of meer dezelfde opbouw. Na wat informatie over de achtergronden en het uiterlijk van het werk volgt een samenvatting van de inhoud, een uitgebreide paragraaf over de interpretatie van het werk (thematiek, opbouw en structuur van het boek, perspectief, stijl), opmerkingen over de context, en een korte waarderingsgeschiedenis. Afgesloten wordt met een lijst van relevante publicaties en recensies uit landelijke dagbladen en tijdschriften. De besprekingen beslaan in druk zo’n 10 pagina’s à 350 woorden.

Wie zich dus wat verder wil verdiepen in een van de hierboven genoemde werken van Geerten Meijsing doet er goed aan de betreffende bijdrage in het LLW (meestal wel te vinden in de universiteitsbibliotheek of de wat grotere openbare bibliotheek) te raadplegen. Het gevaar is natuurlijk dat opmerkingen in de besprekingen als absolute waarheden gaan gelden (‘Het thema van Dood meisje is …’), niet in de laatste plaats bij literatuurdocenten die het boek in kwestie zelf niet gelezen hebben. Maar dat nemen we dan maar op de koop toe.

Jack van der Weide

Artikel over Keith Snell

2011-05-04T08:09:00.003+02:00

In het meinummer van het Vlaamse tijdschrift Streven (78e jaargang alweer!) staat een artikel van onze medewerker Jack van der Weide over de invloed van Keith Snell op het werk van Joyce & Co. Aanvankelijk was het artikel aangeboden aan De Parelduiker, maar dat blad weigerde het te elfder ure omdat het, na het verschijnen van Meijsings eigen herinneringen in Tirade, “mosterd na de maaltijd” zou zijn. Onzin natuurlijk, want de invalshoeken van de twee artikelen zijn radicaal verschillend.
Jack probeert, gebruik makend van de beschikbare documentatie, de invloed van Keith op het creatieve proces van Joyce & Co. te achterhalen. Hij citeert uit interviews en literair werk en interpreteert het een en ander. Ook worden we verrast met wat weetjes uit Keiths jeugd en familieomstandigheden. De naam Kanger wordt verklaard.
Of het artikel in zijn precieze opzet geslaagd is, betwijfel ik evenwel. In hoeverre de trilogie nu wel of niet mede door Keith is vormgegeven blijft verborgen in speculatie en interpretatie. Wel komt er eens te meer een ongrijpbare, compromisloze en getormenteerde man uit het stuk tevoorschijn, die mijns inziens schreeuwt om een volledige biografie. Maar er is waarschijnlijk maar één persoon op de wereld die er een zou kunnen schrijven...

Robert Eksteen

Souvenirs de Keith, vervolg

2011-04-26T09:35:00.002+02:00

Charles Bovary aan het sterfbed van zijn vrouw

Diezelfde middag, dat Keith mij het verhaal van de Notre-Dame de Paris vertelde, leerde hij mij ook een belangrijk iets over de romankunst, en wel: dat in elke goede roman het type moet voorkomen van wat hij betitelde als ‘de wezenloze student’. Dat is iemand die niet echt aan de handeling deelneemt, maar terzijde staat en commentaar geeft. In het boek van Victor Hugo is dat overduidelijk de figuur van Pierre Gringoire, eigenlijk de man die de meeste rechten kan doen gelden op de liefde van het zigeunermeisje Esmeralda, veel meer dan de gepersonifieerde geilheid in de figuur van de aartsdiaken Claude Frollo, of de gebochelde klokkenluider Quasimodo (geen pseudoniem maar de echte achternaam van de Siciliaanse dichter uit Modica, Salvatore Quasimodo, 1901-1968, Nobelprijs 1958). Maarten Dieben heeft gelijk – Quasimodo, die door Frollo is opgevoed en in bescherming genomen, vermoordt uiteindelijk zijn leermeester, als ze vanaf het dak van de Notre-Dame Esmeralda aan de galg zien hangen.

Salvatore Quasimodo (1901-1968)

De wezenloze student is eigenlijk het middelpunt van het boek – en nu ik zelf, in dit oude hart van mij, weer verliefd ben op een zigeunermeisje – voel ik me precies zo: hij is machteloos Esmeralda te redden van alle mannen die haar begeren, willen ontvoeren en verkrachten, haar de doodstraf opleggen en haar laten omkomen. Het drama wordt voltrokken in het hart van deze ‘wezenloze student’, ook toneelschrijver in de roman, Pierre Gringoire.

Eenzelfde mechanisme zien we bij Madame Bovary van Flaubert. Ik heb het altijd vreemd gevonden dat niet iedereen meteen doorheeft bij het lezen van dat vrolijke boek, dat het om een komische satire gaat van de kleinburgerij en de gevoelens die daarbij horen. In dit boek is de hoofdpersoon allerminst Madame Bovary zelf, een stuurloos en tamelijk zielloos personage, maar haar man Charles Bovary, met wie het boek dan ook begint: hij vervult in deze roman de rol van de ‘wezenloze student’, en het drama speelt zich af in zijn hart.

En dan de Russen... Een andere keer, graag.

Geerten Meijsing

Souvenirs de Keith

2011-04-22T16:11:00.002+02:00

Wat dacht ik toen ik bij het graf van Keith stond?

'Onze lieve broer', stond onder zijn naam gebeiteld, met alle voorletters: Kees Robert Jozef Kanger.

De herinnering die zich opdrong, was van een middag op mijn kamer, toen ik Keith pas kende. Hij had De gebochelde van de Nôtre-Dame gelezen; ik voelde mij daar te goed voor – ten onrechte. Ten eerste maakte Keith mij duidelijk dat de gebochelde in de titel helemaal niet voorkomt: het boek van Victor Hugo heet gewoon Notre-Dame de Paris. We haalden een oude editie van het boek uit de bibliotheek van mijn grootvader erbij – en ik moest toegeven: hij had gelijk. Vervolgens legde hij me uit dat het boek als onderwerp ook inderdaad de gotiek had en deze kerk in het bijzonder; het verhaaltje was bijzaak. En van de drie protagonisten die op de titelpagina staan afgebeeld, staat de slechte priester Claude Frollo terecht in het midden, boven het Griekse woord anankhè (volgens mijn Griekse woordenboek: dwang, geweld, noodzakelijkheid, natuurlijke behoefte, nood, leed, dwang gevangenis geweldmiddelen, martelingen, pijnbank, noodlot, fatum – allemaal onderwerpen die in het boek aan bod komen), gebeiteld in een zuil van de kerk, waarmee het boek zo fraai begint; de gebochelde en Esmaralda en hun liefdesgeschiedenis – allemaal bijzaak.

Het is een van de genoeglijkste middagen van mijn leven geworden, want Keith vertelde mij, alsof ik een klein kind was dat moest worden voorgelezen, aan de hand van de schitterende prenten in het boek, getekend door Brion en gegravuurd door Yon et Perrichon, die hele lange namiddag het hele verhaal over de slechte priester en zijn fatale liefde, prent voor prent. Geen enkele keer heb ik hem onderbroken en ademloos luisterde ik tot Frollo zich in de hel stortte en hoe jaren later de kist van Esmeralda werd geopend, haar lijk vergaan tot het geraamte, met daar omheen gekneld het geraamte van de gebochelde klokkenluider, haar derde, geheime minnaar, trouw tot in de dood.

Dat herinnerde ik mij, toen ik aan het verse graf van Keith stond.

Geerten Meijsing

Wandrer, du müder, du bist zu Haus...

2011-04-18T16:39:00.003+02:00

Geerten Meijsing bij het graf van zijn gestorven compagnon Keith Robert Joseph Kanger Snell, Sint Jozef-begraafplaats te Haarlem, 16 april 2011. Foto: Roman Graftdijk.

Website van de Stichting ‘Vrienden van de Vorm’ in de lucht

2011-04-16T08:49:00.000+02:00

De Stichting ‘Vrienden van de Vorm’ heeft sinds kort een eigen website: www.vriendenvandevorm.eu.

De site geeft informatie over de doelstelling van de stichting en over de manier waarop men de stichting kan steunen. De site bevat ook beeldmateriaal over de schrijver.

De site is belangeloos gebouwd door www.UwUpdater.nl. Suggesties voor verbeteringen en aanvullingen – bijvoorbeeld boekrecensies – kunnen worden ingediend via steven@vriendenvandevorm.eu

Steven Cras
(penningmeester van de stichting)

TERRACOTTAKACHEL

2011-04-08T10:42:00.003+02:00

'Stralende februaridagen; ik schrijf 1988. Gisteren de hele dag geklooid aan de kachel: de huisbaas zou een andere voor me hebben; de tuinman en ik tillen dat gevaarte van de villa naar de bouwval, maken hem grondig schoon, doen er olie in: lek als een mandje. Afgevoerd naar reparateur - 'brengt u die maar naar de schroot!' Toen zou hij een elektrische kachel voor Chiara's kamer hebben - trappen op gezeuld, stekker in stopcontact, alle stoppen door. Het blijft behelpen met de onbetrouwbare, rokerige terracottakachel, die vooral goed trekt als het buiten mooi is, en het bij slecht weer laat afweten. Wel in voor- maar niet in tegenspoed. Van lieverlede heb ik mijn dochter voor de open haard in bad gedaan.'

(Uit: Altijd de vrouw)

ONDER DE MOLEN

2011-04-05T09:28:00.002+02:00

Doeschka, Joep sr, Geerten en Joep jr Meijsing

'Alles is begonnen bij die eerste vijver, waaraan we woonden toen we in 1951 naar Haarlem kwamen. Vijver met eenden, die zich 's winters verzamelden in het wak onder de treurwilg, terwijl wij ons op Friese doorlopers zo dicht mogelijk bij de gevaarlijke plaats waagden. Vaak vroor het al voor Kerstmis, in het midden van de vorige eeuw. Wij woonden aan de vijver, tegenover de molen. Nu pas weet ik dat die huizen gebouwd zijn in 1920, in de Schoterveense Polder en dat die windmolen een wipmolen uit de zestiende eeuw is en een van de krachtigste windmolens van Holland, ook al valt er nu niet veel meer te bemalen, maar er is nog een stukje weiland overgebleven tussen de slootjes waarover wij schaatsten, en ook mijn geheime eilandje is daar nog, er staan nog een paar koeien op het weilandje.

Maar wat mij het meest heeft verbaasd in mijn oppervlakkige onderzoek naar de eerste straat waarin ik woonde en opgegroeid ben, is dat die mooie halve cirkelvorm van de straat, met haar Eerste en Tweede Poort, niet het bedenksel is van een originele architect, maar een dwangconstructie vanwege het windrecht van de molen, waardoor er geen bebouwing gepleegd mocht worden te dicht bij de molen: vandaar die wonderlijke halve cirkel van de straat. Het windrecht werd in 1923 opgeheven, omdat de polder sowieso te klein was geworden voor die krachtige molen. Later heeft de bebouwing zich naar het noorden uitgebreid. De grens was voor mij de Zaanenlaan, waar 's zomers de kermis stond. Eigenlijk ben ik dus in de polder opgegroeid.'

(Uit: Eenden uit de vijver, Avalon Pers, 2009)

DE HANDGESCHREVEN LEER

2011-03-29T14:26:00.004+02:00

Hierboven een 'bureaulandschap'. Geerten Meijsing fotografeerde onder deze noemer door de jaren heen zijn verschillende werktafels, daarmee een visueel logboek aanleggend van de ontstaansgeschiedenis van zijn boeken. In dit landschap staat centraal het cahier waarin hij schreef aan De ongeschreven leer. Er werd nog met vulpen (van het merk Waterman) geschreven. De ansichtkaart stelt de archeoloog en kunsthistoricus J.J. Winckelmann voor tegen de achtergrond van de Golfo di Napoli, en werd gestuurd door Boudewijn van Houten. Rechts ervan een asbakje met gouden Cupidootje, een handgemaakt 'liefdesgeschenk' van Meijsings toenmalige vriendin, die prominent in Tussen mes en keel figureert als Amintha. De foto dateert naar schatting uit 1992.

Rectificatie:

Beste JP,

Op de foto waar we het over hadden van het bureau, ligt toch mijn dagboek opengeslagen. Het zwarte boekje rechts is een aanteken- cq werkboekje. Interessant is nog, leunende tegen het houten pennendoosje, de glazen presse-papier met het wapen van Rolfe, uit de collectie Weeks.

Het is niet anders.

Enthousiasmerend je even gesproken te hebben.

Oprichting Stichting ‘Vrienden van de Vorm’

2011-03-24T15:30:00.003+01:00

Op woensdag 23 maart 2011 is in restaurant Segugio te Amsterdam de stichting ‘Vrienden van de Vorm’ opgericht. De stichting heeft ten doel ‘het bevorderen van de aandacht voor het werk van de schrijver Geerten Meijsing, het ondersteunen van de schrijver om het creëren van nieuw werk mogelijk te maken en verder al hetgeen met een en ander rechtstreeks of zijdelings verband houdt of daartoe bevorderlijk kan zijn, alles in de ruimste zin van het woord.’ Geerten Meijsing zelf was aanwezig tijdens de oprichtingshandeling, die werd verricht ten overstaan van de Haarlemse notaris Thomas van Grafhorst, een van de initiatiefnemers van de stichting. Ook aanwezig waren Steven Cras (ambtenaar bij de Raad van de EU), Jan Keijser (margedrukker), Taco de Kort (vertaler) en Jaap Schipper (radioloog en uitgever).

Met de oprichting van de stichting heeft het genootschap ‘Vrienden van de Vorm’, dat in augustus 2010 door een aantal sympathisanten van Geerten Meijsing is opgericht ter gelegenheid van de zestigste verjaardag van de schrijver, zijn definitieve vorm gekregen – een vorm die de oprichters overigens van meet af aan voor ogen heeft gestaan. Van de oprichting van het genootschap is op 9 september 2010 melding gemaakt op dit blog. De stichtingsvorm maakt het o.a. mogelijk om bij daartoe in aanmerking komende instanties subsidieverzoeken in te dienen.

Teneinde het werk van Geerten Meijsing onder de aandacht te brengen van een breder publiek en de schrijver financieel te ondersteunen, is de stichting voornemens om verschillende activiteiten te ondernemen. Zo is het de bedoeling om jaarlijks een nieuw werk van Geerten Meijsing uit te geven. Ook zullen er met gepaste regelmaat lezingen en andere evenementen worden georganiseerd. De activiteiten zullen worden aangekondigd op een website van de stichting, die binnenkort zal worden gelanceerd. Nadere berichtgeving hieromtrent volgt op dit blog.

Het oprichtingsbestuur van de stichting bestaat uit Thomas van Grafhorst, voorzitter; Taco de Kort, secretaris; en Steven Cras, penningmeester. Roland Fagel (vertaler), Jan Keijser, Prof. Jaap Mansfeld (emeritus hoogleraar antieke wijsbegeerte) en Gerben Wynia (docent en uitgever) zijn adviseurs van het bestuur.

Steven Cras

16 MAART: KEITH JARIG

2011-03-16T07:08:00.000+01:00

16 maart: Keith jarig. Daarvoor hoef ik mijn agenda niet te raadplegen; het was immers elk jaar raak. Het is een van de weinige verjaardag-data die ik uit het hoofd ken, zoals ik ook nog steeds eerst het telefoonnummer van mijn moeder draai als ik de telefoon pak.
Ergens moet ik nog een uitgewerkte geboortehoroscoop hebben, die Keith van zichzelf getrokken had. De interesse in astrologie – die ik altijd vreemd heb gevonden bij zo een exact mens – deelde hij met Frederic Rolfe. Uit de horoscoop van Keith kon afgelezen worden dat hij lang zou leven; uit de mijne dat ik de tweede helft van mijn leven schatrijk & gelukkig zou zijn.
Keith was ook Vissen, plurale tantum. Een moeilijk en onduidelijk sterrenbeeld, volgens mij: ongrijpbare mensen.
Limonadeglazen whisky en stokbrood met sardientjes, toen we nog in Nederland woonden, voorlezen uit een Bob Evers (die eer viel Frans te beurt), bokswedstrijden ’s nachts bekijken met hard gekookte eieren en zwarte koffie, naar muziek luisteren (niet alleen Cecil Taylor en Ornette Coleman, maar ook hadden we beiden een bijzondere voorliefde voor Dusty Springfield!) zonder daar doorheen te praten, en tot slot het Spel: een vrij ingewikkelde constructie die door onszelf was ontwikkeld, en die mij nu vagelijk doet denken aan het Glasperlenspiel. Ik kom er later nog op terug, want het is een goed spel om te spelen, en het gaat je leven nog niet vervelen, omdat het met de spelers meegroeit. Aan de vooravond van onze verjaardagen bellen we altijd even op, als we te ver van elkaar verwijderd zijn om ‘op bezoek’ te gaan. Ik zal er straks aan denken, en laat nog even open wat we morgen gaan doen.

Geerten Meijsing, 15 maart 2011

O DOOD

2011-03-10T10:19:00.001+01:00


Thomas Graftdijk met zoon Arthur en Geerten Meijsing, Preggio, 1991

O Dood, ik ben verlegen met onze vriendschap

die ons beiden plotseling is opgedrongen.

Je bent een stugge gast, je manieren zijn hoekig.

Eigenlijk vind ik je niet zo sympathiek,

hoewel ik heus wel zie dat je je best doet

een aardige, desnoods hartelijke man te zijn.

Vanwaar toch onze moeilijkheden?

Je bent door de verkeerde ingang binnengekomen

terwijl ik mij schaamteloos overgaf aan de lust te leven.

Je hebt mij betrapt, en dat kan ik je niet vergeven.

Je bent getuige van mijn schaamte,

en dat brandt in mijn vlees, in mijn geraamte.

(Uit: Laatste gedichten, Thomas Graftdijk, Avalon Pers, 2011)

GRAFTDIJK EN MEIJSING: EEN VRIENDSCHAP

2011-03-03T10:16:00.005+01:00

Enige tijd geleden werd op Armas Y Letras het verschijnen aangekondigd van Laatste gedichten van Thomas Graftdijk, met een nawoord van Geerten Meijsing. We vroegen de auteur naar zijn vriendschap met de in 1992 gestorven vertaler.

‘Theo Sontrop zei tegen me: ‘Weet je dat er een interessante dichter in Italië is gaan wonen?’ Dat moet in ’82 of ’83 zijn geweest. Toen heb ik hem een briefje geschreven, en onverwacht stond hij bij mij voor de deur. Hij had onderweg problemen gekregen met zijn auto, en wilde bij me blijven slapen. Ik weet nog dat hij als enige bagage een tandenborstel bij zich had, in de zak van zijn colbertje. We raakten in gesprek en hij vertelde dat hij bezig was met Freud te vertalen. Dat was vreemd in die tijd, Keith en ik moesten ontzettend lachen. We zeiden: ‘Wat verschrikkelijk voor je.’ Maar hij antwoordde: ‘Nee hoor, Freud was een groot man.’ Die eerste keer dronken we meteen de hele nacht door. Toen al kwam een diabolisch trekje van Thom naar boven. Hij koos in een gezelschap altijd één persoon uit, die hij aan een soort derdegraads verhoor onderwierp. Die ongelukkige werd dan psychologisch helemaal doorgezaagd. In dit geval was dat waarschijnlijk Kees, maar later heb ik hem een andere vriend van mij zo zien aanpakken dat die tegen de ochtend als een kind zat te janken in de kamer. Thom was lang en mager, droeg doorgaans een ietwat gemene of verongelijkte grijns op zijn doorgroefd gelaat, wat je een smirk noemt; hij had niets met kleren, droeg fel gekleurde bloezen zonder mouwen.

Thomas Graftdijk, Geerten en Iris Meijsing, Arsina

Hij was net als ik erg geïnteresseerd in auto’s, maar hield van de verkeerde, Opels, Japanners, godbetert. Onze smaken liepen sowieso erg uiteen. We waren kameraden in de treurigheid, bijna als broers, en we konden eindeloos discussiëren, nachten lang, maar hij hield van heel andere schrijvers dan ik. We waren eeuwig aan het bakkeleien, terwijl Keith en ik twee zielen, één gedachte waren, altijd in alles met elkaar eens. Ik bewonderde Thoms intelligentie, zijn scherpe geest, en was bovendien jaloers op zijn reputatie: in Nederland vond iedereen hem een soort genie. Bovendien was hij er trots op een Amsterdammer te zijn, en deed ik als niet-Amsterdammer slechts voor spek en bonen mee, volgens hem. Hij was op zijn beurt weer afgunstig op mij, want hij leed zoals hij zei aan ‘gymnasiumloosheid’. Ook was ik natuurlijk jaloers op zijn vrouw. Margherite was een lot uit de loterij voor hem. Hij was de eeuwige HBS’ser, en bovendien de lelijkste man ter wereld, in zijn eigen woorden. Dat nam niet weg dat hij een bevallige charme aan de dag kon leggen. Zijn vrouw was heel mooi; ze had ‘de bliksem in haar ogen’, zoals mijn dochter het noemde. En hoogbegaafd: ze vertaalde even hard mee, en ze werkten soms ook samen, net als al die literaire echtparen tegenwoordig. Dat ging overigens wel met de nodige ruzie gepaard. Ik kon met Margherite geweldig goed overweg. We hebben later, na Thoms dood, afgesproken dat we ooit, als we oud waren, zouden gaan trouwen. Dat is er helaas nooit van gekomen. Ze is vorig jaar tragisch gestorven, ook veel te jong.
Na dat eerste bezoek ging ik met Hetty bij Thom en Margherite langs. Maar die vrouwen bleken elkaar niet zo te liggen, dus later ging ik eigenlijk altijd alleen. Ik vertrok dan bijvoorbeeld om tien uur ’s avonds uit Arsina, en was om twaalf uur in Preggio. Dat was wel flink doorpezen natuurlijk. Ik voelde me erg op mijn gemak bij hen, daar in Umbrië. Als in een tweede thuis. Ik heb ook een of twee winters op hun huis gepast. Ze woonden in een bouwval, die ze eeuwig aan het opknappen waren, en leefden als klassieke bohémiens, als half wilde zigeuners. Het was er een enorme rotzooi - ze kampeerden zo’n beetje in hun eigen huis. Er liepen overal dieren rond, honden, kippen, kalkoenen, eenden. Die heb ik nog met kerstmis de nek omgedraaid, want zij durfden dat niet; net zoals in dat boek staat (bedoeld wordt: Veranderlijk & Wisselvallig. JPvS). Die smaakten geweldig, die eenden, want Margherite kon ontzettend goed koken. Ze wilde ooit nog een kookboek maken over de Italiaanse regionale keuken, en is daar ook daadwerkelijk mee begonnen, maar hield ermee op toen ze ontdekte dat ze in Italië van Noord tot Zuid letterlijk overal precies hetzelfde eten!
Om dichter bij de beschaafde wereld te zijn, want er was daar niets, verhuisden de Graftdijks naar Lucca. Mijn dochter Iris en hun zoon Roman hebben op dezelfde lagere school gezeten, in Santa Maria del Giudice. Maar na een jaar zijn ze teruggegaan naar Preggio en hun vertrouwde bouwval.
Op een dag vroeg Thom: ‘Zou ik een bril nodig hebben? Ik zie alle letters dubbel.’ Hij liet zich onderzoeken, en toen bleek hij een hersentumor te hebben. Zo groot als een tennisbal, zijn ‘schrijversblok’ noemde hij het. In het ziekenhuis in Perugia waar hij geopereerd moest worden zijn ze nog snel getrouwd. Als beroep gaf hij op: ‘werkloos landarbeider’. Het bliksemde die nacht, beestenweer. Na de operatie leek hij erg opgeknapt en was hij erg vrolijk. Maar al gauw ging het mis. Uiteindelijk heeft het maar zo’n anderhalf à twee maanden geduurd. Margherite en ik zorgden om beurten voor hem. Er waren vaak ook andere vrienden, maar Thoms vrienden en ik lagen elkaar niet zo. Die vonden mij maar een poseur en een aansteller. Thom had daarentegen gerede achting voor mijn werk. De onvergetelijke Hans Bakx wilde me ooit eens te lijf gaan, alleen omdat ik vroeg waarom hij ringen aan zijn vingers droeg. Ik voerde Thom yoghurt en verschoonde zijn luiers. Iets waarvan je nooit zou denken dat je het zou kunnen, en dat je op zo’n moment volkomen vanzelfsprekend vindt. Thom luisterde die laatste maanden de hele dag naar La Traviata, de muziek schalde door het hele huis; je kon uit het stilzetten van het gezang opmaken dat de dokter langs kwam. ‘s Nachts sprak hij aan een stuk door, doorgaans in citaten, in allerlei talen. Door Thomas was ik aan zijn naamgenoot Thomas Bernhard geraakt, en daardoor leerde ik mijn vriend beter begrijpen: hij was de Stemmenimitator, ze hadden eenzelfde karakter. Opeens klauwde hij dan met zijn hand naar me. ‘Zo’n Bob Evers-petje, dat zou jou goed staan!’
Hij is gestorven terwijl ik op tournee was door België. Ik vond het natuurlijk erg naar, zijn doodsbed, vooral voor zijn gezin, maar ook fascinerend en leerzaam. Het is mooi voor een hulpeloze vriend te mogen zorgen, die ten dode is opgeschreven. Je wandelt zogezegd het laatste stukje met hem op.
Thom was een uitstekende vertaler. Hij was geweldig belezen en ook buitengewoon erudiet op het gebied van de muziek. Om hem heen was het een reusachtige bende, en de wijn stond altijd op tafel, boerenwijn in van die grote flessen, maar hij werkte onverstoorbaar en keihard door. ‘Als je altijd met de geest bezig bent, blijft er veel psychisch afval om je heen liggen,’ placht hij te zeggen. Hij was, vooral door dat enorme werktempo, buitengewoon succesvol, en verdiende veel geld. Natuurlijk wilde hij ook een Roman schrijven, maar als het na twee weken niet wilde vlotten keerde hij mokkend weer terug naar zijn vertalingen. De enige deugd die je als romanschrijver nodig hebt is doggedness, en die had Thom niet, althans niet op het scheppende vlak. Ik denk wel eens dat er te veel literatuur in dat hoofd zat om zelf iets te kunnen schrijven.
Die laatste doodsgedichten, geheel in de Duitse traditie, heeft hij gedicteerd aan Wilfred van Oranje. Ik vind ze mooi, maar wel een beetje gemakkelijk. Soit, zijn geest was aan de laatste ademteugen toe. Laat ik ze liever pregnant noemen, of, pressant. Of ik iets met de redactie ervan te maken heb gehad? Nee, eigenlijk nauwelijks. Dat ik in dat colofon word genoemd is te veel eer.’

DE LAATSTE HAND

2011-02-22T22:24:00.000+01:00

De vertaling van Rolfes Hadrianus VII is voltooid, na veel geharrewar (zie onder). De hand op de foto, die in Haarlem in 1977 of '78 is genomen, is die van Keith Kanger Snell.

'Het gaat ons om de zorg voor de vertaling; die mag niet afgeraffeld worden, daar moet lang en zorgvuldig naar gekeken worden; ik moet ervan opaan kunnen dat mijn portie zo streng mogelijk wordt nagekeken. Ik wou dat je die verantwoordelijkheid eens ging voelen, tegenover Rolfe en J & C.'

(Geerten aan Keith, in Werkbrieven, pg. 43)

'Tja, het viel inderdaad niet mee het juiste werkritme te pakken te krijgen en de porties te bedwingen. Het loopt nu wel als een trein en ik ben dan ook beslist van plan alsnog aan alle onderdelen van de af te leveren HADRI-vertaling volledig & optimaal mee te werken.'

(Keith aan Geerten, in Werkbrieven, p. 44)

MET WEEKS AAN TAFEL

2011-02-15T11:29:00.004+01:00

Op deze groepsfoto uit Arsina (?) zien we naast een jonge Geerten Meijsing, zijn dochter Iris in de kinderstoel, zijn vriendin Hetty en haar dochter uit een eerdere relatie (de Tamara uit de boeken) links aan tafel Donald Weeks. Weeks (1921-2003) publiceerde in 1971 de spraakmakende biografie Corvo, nadat hij jaren lang letterlijk in de voetsporen van Frederick Rolfe had gelopen. De Amerikaan uit Detroit, die oorspronkelijk tot graficus en beeldend kunstenaar was opgeleid, was een ongeëvenaard collectionneur van Corviana. Zijn eigen voetsporen in Europa waren niet overal even zichtbaar. Toen de eenzelvige Weeks in 2003 in Middlesex Hospital (UK) stierf, liet hij noch een testament, noch enige informatie over familie, vrienden en bekenden na. Hij werd als vermist opgegeven. Het duurde drie maanden voordat zijn vrienden ontdekten dat hij dood was. Toen pas verschenen de obituaria in de pers. Te oordelen naar de prille leeftijd van Iris moet deze unieke foto dateren uit het vroege midden van de jaren '80.

(Voor de datering, vergelijk de brief van 6 mei 1986 aan Kester Freriks, op pg. 18 in De palmen van Amsterdam: 'Nu ja, in mijn geval gaat daar nu verandering in komen, al is het niet helemaal op eigen initiatief. Mijn vriendin wil nu toch in Nederland een baan zoeken, onafhankelijk gaan wonen in Amsterdam, en vertrekt deze zomer met medeneming van haar oudste dochter. Het driejarige dochtertje I. blijft bij mij. Zo staan de zaken ervoor. Ik blijf er tamelijk cynisch onder.')

PIJPROKEN: EEN NAGEZONDEN FOTOOTJE

2011-02-08T12:58:00.000+01:00

Jan-Paul,

je schreef: "De trilogie leverde overigens nog twee mooie vondsten op. Het bedaagde aspect van het pijproken wordt op Kerouac-achtige wijze ontkracht door de volgende passage:"

Grappig dat je dat zegt. Ken je deze foto?

Roberto

Nu verschenen:

2011-02-07T05:51:00.002+01:00

Geerten Meijsing - Het Gissing-syndroom

Na Een witte raaf: over Baron Corvo (Fr. Rolfe), Stucwerk: Italiaanse impressies en episoden, De tovenaarsleerling, Valse liefde, Hang- en sluitwerk: dossier Meijsing en Gekte en sektarisme is dit de zevende Meijsing-uigave van uitgeverij Flanor.

Het Gissing-syndroom opent met een beschouwing over de dagboeken van George Gissing. Het tweede essay verscheen als nawoord bij het door Meijsing vertaalde De intieme geschriften van Henry Ryecroft. De derde tekst is een voorpublicatie uit Gissing RIP, zijn roman-in-wording over de dramatische laatste dagen van de door hem zozeer bewonderde auteur. Het Gissing-syndroom besluit met een bijlage waarin een paar Gissing-teksten is opgenomen die Meijsing publiceerde in de door hem samengestelde kalender getiteld Een reis door mijn boekenkast. Literair 2011.

Tezamen vormen deze teksten een portret van een schrijver over wie Geerten Meijsing ooit aan Kester Freriks schreef: ‘De man interesseert mij en heeft mijn sympathie. Hij belichaamt alle verbeten, verongelijkte karaktertrekken van de beroepsschrijver die, vaak in de ellendigste omstandigheden en met de grootst mogelijke tegenwerking van zijn huiselijke omgeving, moet blijven doorwerken zonder rust, terwijl zijn eigenlijke belangstelling meer de klassieke filologie geldt. Het gevoel van ballingschap, een outcast te zijn, niet serieus genomen te worden, minderwaardigheidsgevoel tegenover respectabele vrouwen en voorliefde voor gemakkelijke meisjes uit de heffe des volks, hypochondrie en melancholie: een benijdenswaardig leven heeft Gissing niet gekend.’

Deel achtenzestig van de Flanorreeks verscheen (enigszins vertraagd) ter gelegenheid van de zestigste verjaardag van de auteur en indachtig de zevenentachtigste sterfdag van George Gissing in een oplage van 60 exemplaren.

De prijs van het boek (14,5 x 20,5 cm, 100 pagina’s, ISBN 978-90-73202-76-4) bedraagt EUR 19,50. Het is te verkrijgen door overmaking van EUR 19,50 op ING-bankrekening 19.12.112 ten name van Uitgeverij Flanor in Nijmegen, onder vermelding van ‘Gissing-syndroom’. Als u betaalt via elektronisch bankieren, vergeet dan niet uw adresgegevens toe te voegen. Na ontvangst van de betaling wordt uw bestelling zonder verdere kosten bij u thuis afgeleverd. Voor betalingen vanuit het buitenland geldt: het IBAN-rekeningnummer is: NL20INGB0001912112. De BIC-code van ING-bank is: INGBNL2A. Daarnaast vraagt ING-bank het vermelden van het bankrekeningnummer (19.12.112) en de volledige adresgegevens van Uitgeverij Flanor.
Van de zes eerder verschenen Meijsing-titels zijn alleen Hang- en sluitwerk (€ 20) en Gekte en sektarisme (€ 17,50) nog leverbaar – zij het zeer beperkt. Dus haast u!

Gerben Wynia

PIJPROKEN: HET VERVOLG

2011-02-03T14:18:00.002+01:00

Toen ik aan het slot van Pijproken: de trilogie beloofde in een vervolg het pijproken in het werk na de waterscheiding Cecilia (één vindplaats) te behandelen, vermoedde ik al dat ik het moeilijk zou krijgen. Die vrees kwam uit, en ik kan mijn gelofte dan ook nauwelijks gestand doen. Bottom line: er wordt in de boeken van Geerten Meijsing maar weinig pijp gerookt. Nu is het natuurlijk geheel de vraag of je kunt eisen of zelfs maar verwachten van een pijprokend auteur dat hij in zijn werk zijn rookgewoonte een plaats geeft. Simenon deed dat, net zo excessief als hij zijn andere verslavingen (drank en vooral vrouwen) een plaats gaf in zijn romans durs en Maigrets. Maar Mulisch? Ik ben geen kenner, noch zelfs een echte lezer van zijn werk, dus u moet het maar zeggen. Ik heb wel mijn vermoedens.

De trilogie leverde overigens nog twee mooie vondsten op. Het bedaagde aspect van het pijproken wordt op Kerouac-achtige wijze ontkracht door de volgende passage:

‘Als we in onze eigen kamers waren, droegen we bontjassen en poolparka’s en hielden onze handen rond een walmende pijpekop geklemd, en terwijl ik op het hemelbed een lange droeve brief las, waarin Martha beweerde dat het beter was als we elkaar niet meer zagen, sprong Michael door de kamer over het marmer en het bed heen, rookte pijpen en sprong dan naar het antieke kabinetje toe om waanzinnige dingen neer te krassen, de blinden openwerpend om naar buiten uit de hoge koude ramen over de porfieren sneeuw dertig kilometer naar de zee te kijken, het borstbeeld van de Kardinaal wankelde op het certosina-tafeltje dat ingelegd was met ivoor: het leek zo prachtig, maar op een gegeven moment ging alles mis. Want voor de eindeloze uitleg die ik van hem eiste en de verklaringen die ik van haar ontzenuwde, had Michael geen aandacht meer.’ (Michael van Mander, pg. 108)

Een pijp blijkt ook voor oneigenlijke zaken te kunnen dienen. In de scène waarin de jonge helden, tevens aspirant cineasten, in Berlijn aan het opnemen zijn, worden er reefers gerookt. Dat hashgebruik krijgt een idiosyncratische draai:

‘En toen ze zo even gezeten hadden, deden ze het hele stuk dat nog over was in een pijp, en omdat Frans en Erwin allebei niet zo erg goed wisten wat ze nu moesten doen, draaide Erwin haar gezicht naar zich toe en kuste haar op de mond, en legde zijn hand op haar borsten. Frans zat nog te suffen tegen de muur met de pijp in zijn hand...’ (MvM, pg. 207)

De trilogie terzijde leggend, doelbewust doorstotend naar de vólgende trilogie, de dubbeldekker Veranderlijk & wisselvallig/Altijd de vrouw en hun pendant Een meisjesleven, werd ik hier en daar beloond. Mondjesmaat met een kleine verwijzing, zoals:

‘Voedsel smaakte hem niet meer, van zijn pijpen werd hij misselijk, zelfs grote hoeveelheden drank maakten hem niet dronken meer.’

(V&W, pg. 121)

Of, bevredigender, met deze schitterende alinea:

‘Gezeten voor dat raam, het welbekende uitzicht van de straf die hij erop had zitten, luisterde hij naar de Tyrrheense, naar de Ionische Zee, maar hoorde slechts een enkele uil, de kachel en de tabak in zijn pijpekop: brandende vuurhaarden in de hoge, stille koude.’ (Altijd de vrouw, pg. 184)

Het oorspronkelijk onder het pseudoniem Eefje Wijnberg gepubliceerde Een meisjesleven geeft een soms onthullend beeld van leven en leefomstandigheden van de jonge Meijsing, die zich hier laat zien door de ogen van iemand anders, en zichzelf portretteert zoals ook wij, lezer, hem wellicht gezien zouden hebben in die tijd; geen mystificatie hier, in dit bij uitstek mystificerende boek:

‘Hij woonde op twee kleine kamertjes in het huis van zijn ouders. Zijn eigenlijke beroep was romanschrijver, beweerde hij, maar zijn grote werk stond nog in de steigers.'

(Een meisjesleven, pg. 93)

In auto’s voelt Meijsing zich thuis, en die huiselijkheid accentueert hij met het opsteken van een pijp. In Michael van Mander lazen we hoe Frans Erwins pijpen op zijn aanwijzingen aanstak tijdens een rit, non stop, naar Italië. In deze roman neemt Eefje die taak over.

Omstandigheden: een koude, regenachtige morgen. Eefje en Erik zijn on the road (‘De Citroën was een paleis om in te rijden’), met als reisdoel, natuurlijk, Italië.

‘ik verwisselde de bandjes van de taperecorder, stak af en toe een pijp voor hem aan en leunde achterover in de rode kussens, me verheugend op wat komen ging.’ (Een meisjesleven, pg. 210)

En hier, in deze later op waarde geschatte potboiler, lezen we ook dat een pijp wel degelijk een belangrijke manifestatie of verlengstuk van Meijsings persoon of personage vormt, ja zelfs een substituut kan zijn tijdens zijn afwezigheid. Want wat doet Eefje als ze zich eenzaam voelt?

‘Ik stopte een van zijn pijpen en stak hem aan om in een wolk van zijn geur te zitten.’ (Een meisjesleven, pg. 217)

Voor een van de zeldzame directe mededelingen over de aard en het belang van het pijproken moeten we een flink aantal jaren vooruit in de tijd. Maar dan vinden we ook tegelijk een mogelijke verklaring voor de schaarse aanwezigheid van pijpen en pijptabak in de periode van Meijsings volwassen schrijverschap. Zonder de auteur nu meteen het romantische predikaat ‘getormenteerd’ op te plakken kunnen we rustig stellen dat zijn leven niet gemakkelijk is geweest, zowel in de liefde als in de receptie van zijn werk vol lotwissel en onrust, en in toenemende mate belemmerd door ziekte en ongemak van fysieke en psychische aard. In Dood meisje, een boek waarin verder vooral veel Davidoff classic wordt gerookt, lezen we het volgende:

‘’Schenk nog maar eens in, pijpemans!’ Voor Gardenier was het opsteken van een pijp een teken dat hij zich op zijn gemak voelde; de zwarte sigaren rookte hij alleen in momenten van stress. De toon van haar opmerking, die hij als neerbuigend had kunnen opvatten, wekte in dit geval slechts de lachlust. Een escort met gevoel voor humor – die waren zeldzaam!’ (Dood meisje, pg. 40)

In toekomstige romans zal de nu zestigjarige schrijver, die iets meer gemoedsrust (of is het berusting?) lijkt te hebben gevonden in de voor de buitenwereld kleurrijke, maar in werkelijkheid ongetwijfeld moeizame omstandigheden van zijn Siciliaanse ballingschap, misschien meer aandacht besteden aan de kunst van het pijproken, die hij vlijtig en met veel genoegen beoefent. Tot dat moment zijn we met de novelle De kerstpijp ruim voorzien, als we ons bij tijd en wijlen willen vereenzelvigen met een pijprokend romanpersonage.

Jan-Paul van Spaendonck

Sonnet

2011-01-30T12:14:00.003+01:00

Hij was een dwarse jongen met lang haar,
en bleef zijn leven vullen met verachten.
Hij meende dat hij niets meer kon verwachten
van school en universiteit of waar

de mensen hem voor onderwijs ook brachten.
Hij ging zijn eigen weg en geen gevaar
werd door de jongeman erkend, vandaar
dat hij intens naar roes en sterven smachtte.

Toen was daar plotseling een vuistdik boek
waar alles wat hij was in werd beschreven:
melancholieke jongeling op zoek

naar zin en schoonheid in zijn grauwe leven.
Hij droomde dat hij rondreed in een Snoek,
die Erwin hem als erfstuk had gegeven.

Robert Eksteen, 30 januari 2011

"Laatste gedichten" van Thomas Graftdijk verschenen

2011-01-28T11:58:00.002+01:00

Voorjaar 2006 stelde ik Jan Keijser voor een bibliofiele uitgave te maken van de acht gedichten die Thomas Graftdijk vlak voor zijn overlijden dicteerde aan collega-vertaler Wilfred Oranje. Het productieproces heeft veel tijd in beslag genomen maar een dezer dagen verscheen bij de Avalon Pers te Woubrugge dan toch de door Geerten Meijsing van een korte, persoonlijke notitie voorziene bundel Laatste gedichten van zijn vriend Thomas Graftdijk. De oplage bedraagt 70 exemplaren waarvan er 10 in halfperkament werden gebonden. Alle exemplaren zijn door Meijsing genummerd en gesigneerd (‘Geerten Meijsing i.m. Thomas Graftdijk’), en kosten € 40,-. Uit het colofon valt af te leiden dat Rob Cox een ets zou maken naar een foto van Steye Raviez maar dat plan kon niet gerealiseerd worden. Nu dient een ets van Will Landman als frontispice. Voor meer informatie over deze bijzondere uitgave ga naar: http://www.avalonpers.nl/

Gerben Wynia

PERIODIEKEN

2011-01-25T17:28:00.002+01:00

Als u het blad kunt vinden (ons is het tot dusver niet gelukt, maar de Vlaamse volgers zullen waarschijnlijk minder problemen hebben), schaft u dan vooral het Brusselse life style magazine Genieten aan: in het januarinummer staat de eerste van een reeks columns van Meijsing over zijn leven in Ortigia.

Ook binnenkort te verwachten is een journalistieke bijdrage van Geerten aan het 'true crime magazine' Koud Bloed. Koud Bloed is een uitgave van Nieuw Amsterdam, dus mogelijk hebben de Belgische lezers dan weer wat meer moeite. Te zijner tijd doen we uitgebreider verslag van deze aanstaande publicatie.

KLOOSTERLEVEN

2011-01-23T20:48:00.001+01:00

Geerten Meijsing aan het werk in Serra San Bruno.

Vergelijk: 'Van Calci reed Erwin naar het Zuiden. Via Morano, Nicastro en Soverato kwam hij vanzelf in Serra San Bruno terecht, waar het klooster in een vruchtbare kom van de Aspromonte als een rustpunt op hem lag te wachten,' (Michael van Mander, p. 298)

'Van de dagen en nachten zag Erwin evenveel: tussen de completen en de lauden was hij het meest actief. Deze uren van de nacht zat hij bij zijn lamp, terwijl het koude raam oplichtte als dof niello: de bergen vloeiden ineen naar de horizont toe: ze leken zich in koude kleuren te verwijderen, met boomwolf in elkaar overgaande meetse tinten: pagus nemorosus in schiacciato. Stentato: het krassen van zijn pen vulde de kamer, hij hoorde het tikken van zijn lamp luider dan de scherpe knokkeltik van de prior op de koorbank om het einde van de meditatie aan te geven.' (Michael van Mander, p. 306 /307)

HUIZEN EN PLAATSEN: OP REIS

2011-01-19T11:33:00.002+01:00

Toen ik deze foto (ondertiteld 'On the road') aantrof in een reeks die Geerten Meijsing ons zo goed was toe te sturen, deed ik een double take: hier was ik toch ook geweest? Ik sloeg mijn dagboek erop na. En ja, daar was het, 8 juli 1981, een fietstocht door Bourgondië: 'Maar dan de beloning: meteen bij binnenkomst [van Vezelay] stuiten we op het goedkoopste hotel ooit (Relais du Morvan) met terras, met douche. Douchen dus, eerst. Dan koud bier, o God! Wijn drinken (60 cent per glas), klaverjassen, vrijen, goed, veel en goedkoop eten (al had ik geen rognons: niertjes, smaakt naar pis, moeten bestellen), koffie, Marc, chocola op het terras, wandeling langs de oude stadsmuren met uitzicht op het dal. We filosoferen over ons Hollands leven, dat plots voos lijkt, gladjes en routineus, en besluiten voortaan weer Schoeck in plaats van Sinatra te draaien.'

Meijsings nota zal wel andere bedragen hebben laten zien, en of er geklaverjast is valt te betwijfelen. Overigens was ik hier, op studentikoze omafiets, zonder het te weten zijn wegbereider: de trenchcoat en de rode Snoek waren dezelfde waarin hij zich eind jaren tachtig hulde, toen uw moderatoren hem ontmoetten naar aanleiding van een interview met hem in ons blad Faun (zie: Een roman zonder ideëen snijdt geen hout). Dit is de mondaine, zich soepel door de wereld bewegende Meijsing van Veranderlijk en wisselvallig en Altijd de vrouw. De AKO-prijs was net geweest of zou gauw komen.

Jan-Paul van Spaendonck

Voorjaar 1971

2011-01-16T15:56:00.002+01:00

De bovenste foto hiernaast is de meeste Joyce & Co-volgers welbekend: Werkbrieven 1968-1981, eerste fotokatern, tweede pagina, onderste foto. Bijschrift: “v.l.n.r.: Frans Verpoorten jr., Mick Broekhof, Geerten-Maria Meijsing, Keith Kanger Snell, Jeroen Fonville, Haarlem, voorjaar 1971.” Tijdens mijn naspeuringen voor een artikel over Keith Snell kwamen uit dezelfde serie nog twee foto’s boven water. De kwaliteit is niet ideaal, de afdrukken dan wel mijn scans zijn aan de bovenkant iets te ver afgesneden, maar er blijft voldoende interessante informatie over. Zo lijkt Jeroen Fonville de enige niet-roker in het gezelschap, heeft Geerten Meijsing in de gepubliceerde foto zijn centrale positie iets genuanceerd en is kennelijk besloten om beer Sebastiaan, wel tijdens de sessie aanwezig, niet aan de publiciteit bloot te stellen. Op de onderste foto vallen mij daarnaast op het ontbreken van Meijsings pullover en de gelijkenis van Frans Verpoorten met Ron Wood – dan nog geen Stone. Vragen zijn er natuurlijk voldoende. In welke ruimte is de foto genomen? Wie of wat stelt de afbeelding op de binnenkant van de rugleuning van Meijsings stoel voor? Waar is firmant nummer zes, Henk Zeevat? En: wat heeft de doorslag gegeven om juist de eerste foto uit te kiezen om af te drukken in Werkbrieven?

Jack van der Weide

PIJPROKEN: DE TRILOGIE

2011-01-12T13:33:00.004+01:00

Verwacht geen diepgaande studie aan te treffen in het volgende. Het onderwerp is er ook niet naar, hoewel voor mij het pijproken een serieuze zaak is. Historische betekenis heeft het nauwelijks, literair-historisch gezien is het misschien iets belangwekkender, gesteld dat u Simenon, Conan Doyle en Tolkien tot de literatuur rekent, wat ik betwijfel. Dat ik toch een stukje wil wijden aan deze volstrekt marginale bezigheid komt door de foto’s die mijn collega onder het kopje ‘Meijsing aan de pijp’ op dit blog plaatste. Mijn gedachten verwijlden aangenaam bij zowel het pijproken als de Siracusaanse auteur, en ik besloot mezelf een kleine knieval voor mijn liefhebberij toe te staan.

‘Meijsing afficheert zich graag als pijproker’. Dat kan waar zijn, maar een icoon van het pijproken is hij niet, zoals Simenon dat was, of Harry Mulisch; van die beide auteurs is het moeilijk een enkele afbeelding te vinden waarop ze géén pijp in de mond hebben, waarbij aangetekend dat Mulisch de laatste jaren van zijn leven pijploos was: hij was er ‘overheen gegroeid’, van de ene dag op de andere had hij zijn gekoesterde Dunhills opzij gelegd. Meijsing is weliswaar vaak te zien met pijp (zie bijvoorbeeld de omslagfoto’s van Michael van Mander of, recent, De grote schepen) maar dat hij met zijn pijp vergroeid is kun je moeilijk zeggen. Vaker zien we hem zonder, en de laatste decennia is een stugge Toscano favoriet, als er gerookt moet worden.
De fervente pijproker heeft dan ook niet zo gek veel te zoeken in Meijsings oeuvre. De pijp en het roken ervan is niet een gezellig ijkpunt in zijn werk, zoals in dat van de door Meijsing bewonderde Simenon. We gaan hier natuurlijk voorbij aan de geheel aan pijproken gewijde novelle De kerstpijp.
Met dat uitgangspunt spitte ik de trilogie nog eens door, op zoek naar sporen van Meijsings rookgedrag. Twee dingen vielen me daarbij op.
Ten eerste: Meijsing neemt het pijproken niet erg serieus. Hij lijkt te twijfelen of pijproken wel past bij het imago dat hij voor de jonge zelfmoordzwangere held Erwin zo zorgvuldig heeft ontworpen. Natuurlijk, het deel van Erwin dat erudiet, vroeg-oud, melancholiek, filosofisch geneigd en classicistisch van attitude is vraagt om een pijp en krijgt die ook. Maar een ander deel van Erwin is sportief, meisjesgek, in gamba en man van de wereld: bij dat aspect van het literaire personage past een pijp nu weer juist niet: in de jaren zestig, waarin Erwin opgroeide, was pijproken toch vooral iets, net als nu, voor ouwe lullen, - de tijd waarin filmsterren zich met elegante, slank gesneden pijpen lieten afbeelden was voorbij. Een fallussymbool was zij al helemaal nooit, de pijp, en een teken van goede smaak ook niet meer.
Zo krijgt Erwin dus wel een pijp aangemeten, maar wordt daarop weinig nadruk gelegd. Gezien door het oog van de pijpenkundige die ik mezelf noem (de pijpengek die anderen me vinden) is Erwin als pijproker zelfs nogal een amateur. Lees met me mee:
‘Dan stak hij zijn pijp opnieuw aan. Hij kreeg een straal bijtend sap in zijn mond en klopte de pijp meteen weer uit in de haard.’ (Erwin, p. 128)
Zoiets overkomt een ervaren pijproker niet, die houdt zijn instrumenten goed schoon en rookt dezelfde pijp nooit meer dan één keer per dag. Een straal bitter vocht in de mond duidt op ernstig misbruik, zelfs klungelige onkunde.

Ook neemt Meijsing de cultus die pijproken is nauwelijks serieuzer dan zijn protagonist. Een wezenlijk onderdeel van de romantisch-decadente traditie waarin hij zich met de trilogie plaatst is het benoemen en beschrijven van verfijnde en uitgelezen parafernalia. De schrijver is niet zomaar iemand, zijn alter ego al helemaal niet, en alleen het bijzonderste is goed genoeg. De smaak van Erwin wordt minutieus gedetailleerd uitgelicht en we komen veel te weten over zijn veeleisende voorkeuren. Ik verwachtte daarom half en half bij deze doelgerichte bloemlezing op een tot nog toe over het hoofd geziene passage te stuiten, waarin een bepaalde, zelden gerookte, slechts bij een hoogbejaarde tabakshandelaar in een oud Duits stadje aan een trage, grijze rivier te verkrijgen tabak zou worden beschreven. Ik kwam bedrogen uit. We komen slechts te weten dat Erwin en zijn boezemvriend Michael hun pijpen stoppen uit een tabakspot van Delftsblauw aardewerk, weliswaar geen nostalgisch geval voor toeristen want met zilveren deksel en gekregen van Michaels moeder, maar toch: het soort container waarin doorgaans tot stro uitgedroogde baaitabak zit. Erwin zelf gebruikt terecht liever een ‘oude zilveren tabaksdoos’.
Wat voor tabak zou daarin hebben gezeten? Geen ordinaire baai, zoveel is zeker. Ergens wordt gesproken van de zoete geur van Michaels tabak. ik heb zo’n vermoeden dat het hier om een milde vanillevariant gaat. Waarschijnlijk rookte de even eigengereide als charmante Michael de allemansvriend en kioskentabak MacBaren. Erwin rookt, daarin is Meijsing wél precies, zij het terloops, Cecile. Mooie, toepasselijke naam, behorend bij een mij onbekend merk. Pas bij het openslaan van Erwins echo vind ik er onverwacht meer informatie over, en tref dan tegelijkertijd tóch de typische romantisch-decadente namedropping waarnaar ik op zoek was geweest, en die ik in de trilogie vergeefs had gezocht. 'Cecile' blijkt een verbastering van Cecil:
‘De gordijnen waaien naar binnen de kamer in en daarmee de geuren, tuingeluiden, als ik een pijp stop. Ik geloof niet dat iemand wel eens weloverwogen het eerste wolkje rook van een vers aangestoken pijp (met Cecil, first class Wild Smoking Mixture van TAYLOR & CO) heeft geroken, dat zich kringelt tussen de reeds aanwezige geuren, zware luchten van platanen en praalgraven in juni.’ (Erwins echo, p. 51)
Als die tabak nog leverbaar is, ga ik hem aanstonds proberen.

De mooiste passage over pijproken, van het soort waarvan de liefhebber smult, en dat hij keer op keer herleest, in de onzinnige poging er een soort blijvend geluk uit te destilleren, vinden we in Michael van Mander, op pagina 255. Hier is Meijsing guller, en krijgt de pijp de persoonlijkheid toebedeeld die zij verdient, hier is ze meer dan een onverschillig stuk hout om tabak uit te roken.
‘Erwin gooide het dashboardkastje vol met zijn pijpen, Frans had een grote baskast op de achterbank gelegd waar hij zijn cassetterecorder op aansloot. De proefrit beviel hen zo uitstekend dat ze meteen doorreden de zuidelijke nacht in: Franse auto’s hebben gele koplampen.
Frans moest Erwins pijpen stoppen en aansteken. Hij gaf elke pijp een eigen naam om ze te kunnen onderscheiden, want als Erwin een pijp wilde roken, wilde hij alleen de bepaalde pijp die hij in gedachten had: de korte dikke, de lange dikke en de smalle lange, de tapse etc.’
Later in het boek krijgt de passage een mooie echo:
‘Hij viel uit tegen Frans met verwijten en bezwaren. Frans zei niets terug. Toen ze de Autostrada naar het Noorden opdraaiden haalde hij tabak tevoorschijn en vroeg neutraal welke pijp Erwin gestopt wilde hebben, de korte dikke, of de tapse.
Twintig uur later reden ze over de kilometers lange brug de stad tegemoet die als een vis uit de Lagune springt.’ (MvM, p. 308)

Een volgende keer bespreek ik het pijproken in het werk van de periode na Joyce & Co.

Jan-Paul van Spaendonck

Meijsing aan de pijp

2011-01-09T10:27:00.005+01:00

Drie keer Geerten Meijsing in de beginjaren van Joyce & Co. Drie keer met de pijp in de mond. Sinds de dood van Mulisch is Meijsing de laatste vaderlandse auteur die zich graag als pijproker afficheert.

Aan de Puget Sound, 1973, bezig met de laatste verbeteringen van Erwin.

Voor het laatst in de jongenskamer. Erwin is ondertussen verschenen. Die affiche hadden Roberto en Jan-Paul ook in hun jongenskamer hangen.

Caviano 1975. Beer Sebastian is onafscheidelijk.

INGEZONDEN MEDEDELING

2011-01-05T14:28:00.003+01:00

Van de Heemsteedse kunstenaar en galeriehouder Willem Snitker ontvingen we onderstaande mail. Belangstellenden kunnen zich hier melden.

'Ode aan Heemstede'
Een recente Bibliofiele Bleeker Editie
Facsimile van handschrift van Geerten Meijsing
naast linosnede van Willem Snitker
oplage 100 exemplaren
nog ca 7 beschikbaar